LIBRI I SHQETESIMIT nga Bernardo SOARES ne shqip

“Nuk la logos, por ka veç hieroglife”

Me shkrue parathënien e këtij ditari, që sigurisht është më natësori dhe më i magjishmi që më ka rënë ndonjëherë në duar, është provë e çuditshme, mbasi çdo fragment i tij përbën veçmas një parathënie: parathënien e një romani që nuk fillon kurrë. Kjo tregon mungesën e një plani të veprës nga ana e shkrimtarit, por njëkohësisht provon edhe se kjo mungesë është e qëllimshme.

Bernardo Soares është një njeri që rri në dritare. Kështu fillon edhe parathënia e Tabucchit. Njeriu që rri në dritare sodit poezinë e botës. Kjo të kujton se një imazh i përhershëm në vjershat që shkruajnë fëmijët është pikërisht ky qendrim në dritare, duke pá horizontin e lagur nga dielli a shiu. Kur rriten shumica i ikin poezisë, disa i mbesin besnikë por mundohen me i ikë këtij përftyrimi, mbasi ngjan si tepër i ëmbëlsuar dhe fëminor. Porse kah ana filozofike, ky është imazh krejt domethanës. Me qendrue në dritare për me mendue është një manierizëm flagrant.

Njeriu që rri në dritare është një qenie mirëfilli estetike. S’është e rastit që Pessoa, si lajtmotiv, në këtë potpuri mbresash fenomenologjike, ka zgjedhur fenomenin par excellence, motin, kohën meteorologjike. Në fakt një njeri nuk rren kurrë kur flet për kohën, por as nuk thotë të vërtetën. Me folë për motin, është një veprim që hyn tek ato që Kanti i kategorizonte si moralisht asnjanëse: me ecë, me fjetë, etj. Me folë për motin është një veprim mirëfilli estetik, mbasi ti mundesh thjesht me thanë si e sheh dhe si e ndjen dhe kurrë si e gjykon moralisht. Në fakt Soares, njeri i dominuar nga pasioni estetik, nuk thotë kurrë: koha ishte e keqe apo koha është e mirë. Të vjetrit thonë se ka njerëz të cilëve s’u bën përshtypje nëse koha është me diell a me shi. Kjo alegori shpreh thelbin e të ndjemit estetik.

Bernardo Soares është një nëpunës i thjeshtë. Si Pessoa, si Kafka.

Mua Soares më kujtoi njeriun në dritare të Kafkas. Enigmën e jetës në qytetërim. Pse një dritë e ndezur natës në një metropol, përbën gjithmonë një enigmë, ndryshe po t’ishte kjo dritë e ndezur në fshat do kishte si rregull, mister më të vagët. Te Amerika e pragezit, studenti që natën lexon në ballkon, gjegjet se hepërhe nuk e shqetëson gjumi, e se ka me fjetë mbasi t’i kryejë studimet. Bernardo Soares, përkundrazi, thotë se flen gjithmonë e se nuk ka me kuptue kurrë, asgjë. Lënda e perceptimit është e njejta. Veçse mënyra e perceptimit është e përkundërt. Kahja e Soaresit është introspektive, e drejtuar kah meandret e pusit të shpirtit të tij që ia ngul sytë qiellit… pse ai mendon par translation. Dhe sheh poshtë dritares, jetën që rrjedh, e kupton, se ajo që rrjedh aty poshtë, është, në fakt, jeta e tij.

Në pagjumësinë e natës Soares numëron yjet e padukshëm pa i numëruar cigaret që tymos. Dhe është i lumtur nga ajo palumturi, është i lumtur se mundet me shkrue se është i palumtur. Dhe është i lumtur prej të qenit vetëm dhe prej të mosqenit mbështetje sociale për askend, duke qenë njëkohësisht pikëmbështetje për universin e tërë. E me ato fjalë që hedh herë mbas here në letër pa rregull, pa u munduar me i shpëtue, pa projekt, pa menduar për librin, si vetë jeta e tij pa ngjarje, si t’i shkruante mbi lëkurën e fatit, ai krijon në mënyrë të pavetdijshme mandalën e tij, thur afreskun gjigand ku sheh të pikturuar vetë fatin e vet. Dhe zemra e mandalës së tij është Rua Dos Douradores. Prandej ai pendohet sa herë që ëndërron me ikë prej aty me provue shijen e përgjaktë të jetës n’ujdhesat e mëdha në Jug të së gjithës, e sikur t’i jepnin botën mbarë, ai do e ndërronte me një biletë për Rua dos Douradores. Ai e din se me udhëtue është gabim estetik. E di se t’udhëtuarit fizikisht i falet veç kovaleshentit: Franci p.sh. nuk do kish udhëtuar po të mos vuante prej asaj sëmundjeje që më në fund e rrëzoi. Mos me udhëtue, kjo është mënyra më e mirë me e dashtë udhëtimin, me e njohtë vendin ku nuk shkon. Thotë Pessoa: “Disa kënaqen me shkue në vende të huaja si pelegrinë anonimë, unë kudo që kam shkuar kam qenë mbreti e populli i atij vendi…” Pse me e çue fizikun në një vend duke e lënë shpirtin në një tjetër? A mundemi ne me ikë prej vendit ku është ngjizur shpirti jonë, duke e marrë edhe atë me vete? Udhëto, porse par translation! Atij që s’din me ndie kjo i duket masturbim. Por masturbim është me shkue si turist në Paris e jo me andrrue Parisin; është me pretendue se e njeh botën e jo me e andrrue atë. Pse nuk ka asgjë që i ngjan më shumë dashnisë, se andrrat. Andrrat e Bernardo Soaresit, njeri i dehur pse jeton, i trallisur pse ndjen, i fjetur pse ëndërron...

Përse me shkue në Lisbonë, kur Lisbona vjen tek unë, e në trajtën e saj më fantastike përmëtepër: npërmes fjalës së Pessoas? A s’jam njëlloj në qendër të letërsisë si në Shkodër, si në Lisbonë si në Dublin: qielli a s’shkruhet gjithkund njëlloj! ...Këto s’kanë ndonjë kuptim për atë që s’e di çka është të ndejmit estetik!

E kur i qasem Parisit n’andërr, shkoj drejt e te kafeneja e surrealistave dhe Sartrit, ku ndryshe prej realitetit s’më pret përpara një lukuni turistash të papamë me aparate dixhitalë në duar. E në realitet, ua kemi falur... gjeografinë e tyre të gjirizeve! Rua dos Douradores është rruga e të gjithë lexuesve të ditarit. E vetmja mënyrë me i zotnue gjërat është me i andrrue me gjithë shpirt, pra me i pasë estetikisht. Ky është i vetmi identitet, ai që buron nga identifikimi estetik. Pse kjo është e vetmja mënyrë me mbetë i lirë pra vetvetja, kurse gjërave me ua lanë lirinë e tyre, pra edhe ato me mbetë gjëra. Kur e ke diçka, jo vetëm ajo s’është më e lirë, por as ti s’je më i lirë prej saj.

Unë nuk e di a është dinamika idustrialo-teknologjike faktor kundërpërcaktues, por di se nganjëherë pesë minuta qetësi të bëhen heshtje kozmike. E kështu Pessoa e jetonte pafundësinë. Çdo mendim i tij, madje çdo pamje kishte si sfond pafundësinë. Prandej i dukej asgjë, por shì prej kësaj, e tregonte me aq mall. Asgjë, kjo është fjala që e jep pahjen e saktë identitare të këtij libri, çelësi inegzistent i tij. Ky është elementi që aq përsëritet sa me u ba identitet.

“Gjithçka vjen nga mosqenia”, thotë Greku. Jemi vetëm dromca pluhuri që era ngre dhe lëshon përtokë sakaq… thotë Pessoa. Prandej, mendoj, nuk ka kuptim që të jemi edhe budallenj.

Jeta është sak tepër e shkurtë për me ia gjetë kuptimin vetë pa ndihmën e letërsisë... Pessoa, na ofron aq e aq pikëvështrime letrare dhe të gjitha të marra prej ane, ngaqë anipse rrin mbi dritaren e tij ai jetën e sheh kurdo prej ane, duke refuzuar si çdo fenomenolog i mirë me paraqitë një pikëvështrim epran që t’i përmbledhë të gjitha e të realizojë kalimin lajbincian prej monadave te monadologjia. Kësodore ai lejon me kuptue se pikëvështrimi më i mirë është relativizmi i të gjitha pikëvështrimeve, dhe se mënyra më e mirë e të menduarit është të ndjemit, dhe ajo e të ndjemit, të menduarit. Dashnia për të vërtetën e ka kërkimin e saj kusht mundësie, prandej nuk pranon asnjë të vërtetë të vulosur. E nuk ka monadologji, por sall monada. Ose me e thanë mrekullisht me Gilles Deleuze: Nuk ka Logos, por ka veç hieroglife!

“Nuk di as se nuk di…” i pëlqen me përsëritë Pessoas. Dhe ai shpesh e nënvizon këtë relativizëm të skajshëm. Në fakt, një ndër faktorët më absolutë të botës, për Pessoan, është dimensioni i andrrës, ai më relativi dhe më subjektivi.

Vëlla ideal Pessoa ka perveç portugezit Cesario Verde, Omar Kajamin. E si Kajami, ai thotë se gjithçka është e kotë në jetë, por veç me jetue jo. Pi! Pi! Kjo është krejt filozofia praktike e Kajamit. Ajo e Pessoas i është simotër, veçse pak më abstrakte: ëndërro! ëndërro! E këto imperativa, ruhen me e paraqitë veten si imperativa, pse çdo imperativ edhe kur jepet si hipotetik ka mëtue kategoriken, dhe andërr kategorike s’ka. Por gjithsesi ka diçka të shenjtë e sublime te ky skrupull. Dhe ndoshta këtu qendron pozitiviteti që përftojmë prej këtij libri, dhe është ndoshta ky skrupull koefiçenti i korrigjimit që na shpëton nga nihilizmi. Skrupulli i andrrës, koefiçentit që e bën jetën të durueshme. Guximi me andrrue, pse sak s’ka vlerë me u humbë në stuhinë e jetës jashtësore… Guximi me andrrue! Thotë Pessoa: “Nuk pendohem për andrrat që nuk munda me realizue, por pendohem për ato andrra që s’guxova me i andrrue!”

Stili i Pessoas është zvogëlimi i kontaktit me botën e jashtme, për me e zmadhue analizën e atij kontakti.

Ky stil mund të quhet filozofia e fragmentit ose fenomenologjia e çastit. Por amà këto faqe i përkasin më shumë poezisë intime të shpirtit të Pessoas dhe magjisë së letërsisë poetike.

N’andrrën që është kjo jetë, nuk ka gjë më të madhe se me arritë me thanë diçka.

Astrit Cani

Milano 2006

DUHANTORJA

Fernando Pessoa

Duhantorja

Nuk jam kurrgja.
S’do jem kurrë asgja.
S’mundem me dashtë me qenë diçka.
Por veç kësaj, bart në veti andrrat e tanë botës.

Dritare të dhomës sime,
Të dhomës së njanit prej milionave të botës që askush s’e din kush asht
(E po t’a dijshin kush asht, çfarë do t’dijshin vallë),
Ju përkuleni mbi misterin e nji rruge vazhdimisht të përshkrueme prej njerëzish,
Mbi nji rrugë të pahyshme për të gjitha mendimet,
Reale, pamundësisht reale, të sigurtë, panjohësisht të sigurtë,
E misterin e gjanave nën gurët dhe qeniet,
Me vdekjen që sjell lagështi ndër mure dhe flokë të bardha ndër njerëz,
Me Destinin që udhëheq karrocën e gjithshkafit mbë udhë të hiçit.
Sot jam i mundun, sikur ta njifsha të vërtetën.
Sot jam i kthjellun, sikurse t’isha tue vdekun,
Dhe të mos kisha vëllazni tjetër me gjanat
Përpos nji lamtumiret, dhe kjo shpi e kjo anë e rrugës të baheshin
Rradha e vagonëve të nji treni, dhe një nisje e fishkëllyeme
Nga brenda kokës sime,
Dhe nji shkrydhje e nervave të mia dhe një kërcimë kockash në ndezje.

Sot jam mendueshëm, si ai që ka mendue, gjetun dhe harruem.
Sot jam i ndamë mes besnikisë që i detyrohem
Duhantores nga ana tjetër e rrugës, si gja reale së jashti,
Dhe ndjesisë se gjithçka asht andërr, si gja reale së brendshmi.
Kam dështue në gjithçka.
Por meqenëse kurrë qëllime s'pata, mbase gjithçka na qenkej asgja.

Nga mësimi që më dhanë,
Zbrita nga dritarja mbas shpije.
Shkova në fshat plot qëllime të mëdha.
Por takova veç bar dhe pemë,
Dhe kur kishte, kishte njerëz si gjithkund tjetër.
Largohem nga dritarja, ulem mbi nji poltronë. Për çka duhet të mendoj?

Çka di se çka do jem, unë që s’di çka jam?
Me qenë ai që mendoj? Por mendoj se jam shum gjana!
Dhe kaq shum mendojnë se janë e njetja gja sa nuk mund të jenë kaq shum!
Zheni? Në këtë moment
Njëqind mijë trune hamenden përgjumshëm zheni si puna ime,
Dhe historia nuk do zbulojë, kushedi, as edhe njanin,
Nuk do ketë tjetër pos plehut të shum konkuistave t’ardhshme.
Jo, nuk besoj te vetja.
Në të gjitha çmenditë ka të çmendun me shume sigurina!
Unë, që nuk zotnoj asnji siguri, jam ma i shëndoshë a ma pak i shëndoshë?
Jo, as në mua…
Në sa papafingo dhe jo-papafingo të botës
Do jenë tue andrrue vetin zheni-në-vetvete?
Sa aspirata të nalta, të fisme dhe të kthjellëta -.
Po, me të vërtetë të nalta, të fisme dhe të kthjellëta -,
E mbase të realizueshme,
Nuk do dalin kurrë në dritë të diellit real as s’do gjejnë ndëgjim?
Bota asht e atij që lind për ta mësyem
Dhe jo e atij q’andërron të mundet me e mësy, ani pse ka të drejtë.
Kam andrrue ma shum nga ç’ka realizue Napoleoni.
Kam rrokë mbi gjoksin hipotetik ma shum njerëzim se Krishti.
Kam krijue në fshehtësi ma shum filozofina se ç’ka shkrue çdo Kant.
Por jam, dhe mbase do jem prorë, njeriu i papafingos,
Edhe pse nuk banoj aty;
Do jem prorë ai që s’u lind për kët;
Do jem prorë vetëm ai që zotërojte do cilësi;
Do jem prorë ai që ka pritun që t’ia hapshin derën para nji
Muri pa portë,
Dhe ka këndue kangën e Pafundësisë në nji kotec,
Dhe ka dëgjue zanin e Zotit në nji pus të mbyllun.
Të besoj te vetja? Jo, dhe asgjëkundi.
Shpërndaftë natyra mbi kokën time përvëluese
Diellin e saj, shiun e saj, erën që i gjen flokët e mi,
Dhe kusuri le të vijë nëse do vijë a ka për të ardhë, përndryshe le të mos vijë.

Skllevër të smuet me zemër t’yjeve,
Kemi pushtue të gjithë botën pa u ngritë nga shtrati;
Por jemi zgjue dhe ai asht opak,
Na jemi zgjue dhe ai asht i huej,
Kemi dalë shpie dhe ai asht tanë bota,
Plus sistemi diellor, Kashta e Kumtrit dhe e Paparcaktuemja.
(Ha bonbone, vogëlushe; ha bonbone!
Shiko se nuk ka në botë tjetër metafizë veç bonboneve.
Shiko se të gjitha religjionet nuk mësojnë tjetër pos pastiçerisë.
Ha, vogëlushe e pistë, ha!
Të mujsha të haja bonbone me po atë konkretësi me të cilën i han ti!
Por unë mendoj dhe, tue e heqë letrën e argjendtë, që mandej asht prej kallaji,
Hedh gjithçka për tokë, siç kam hedhë jetën.
Po së paku mbetet nga idhtësia e asaj që s’ka për të qenë kurrë
Kaligrafia e shpejtë e këtyne vargjeve,
Portik i shkërmoqun mbi të Pamujtunën.
Por të paktën i shejtnoj vetes një përçmim pa lotë,
I fisëm së paku në gjestin e qashtër me të cilin vërvis
Teshat e palame që unë jam, pa listë, në rrjedhën e gjanave,
Dhe mbes në shpi pa këmishë.

(Ti, që ngushëllon, që nuk egziston dhe prandej ngushëllon,
Hyjneshë greke, e ngjizun si statujë e gjallë,
O patrice romake, pamujtësisht fisnike dhe fatale,
O princeshë trovatorësh, fort e sojme dhe e ngjyrtë,
O markeze e Shtatëqindës, e shpërvjelun dhe e largshme,
O kokote e bujshme e epokës s'etënve tanë,
O gjëkafshë moderne – që s’di mirë çka je -,
Ti gjithmbarë, çkado qofsh, në mund të frymëzosh, frymëzofsh!
Zemra ime asht nji kovë bosh.
Si ata që invokojnë shpirtën invokoj
Veten time por s’gjej asgja.
Avitem te dritarja dhe shoh rrugën me qartësi absolute.
Shoh dugajet, shoh trotuaret, shoh veturat që kalojnë,
Shoh qeniet e gjalla të kopsituna që ndeshen,
Shoh qentë q’edhe ata egzistojnë,
Dhe mbarë kjo më randon si një dënim me syrgjyn,
Dhe mbarë kjo m'asht e huej, si gjithçka.)
Kam jetue, studiue, dashurue, madje dhe besue,
E sot nuk ka lypës që unë të mos kem zili thjesht ngaqë s'asht unë.
Secilit i shoh sùkujt dhe plagët dhe gënjeshtrën,

Dhe mendoj: mbase s’kam jetue kurrë, as studiue, as dashurue, as besue
(Sepse mund të krijohet mbarë realiteti pa ba asgja nga këto);
Mbase kam egzistue sall si hardhuca që i presin bishtin
Dhe që asht shqetësisht bisht tekëndej hardhucës.

Kam ba me veten time atë çka nuk kam ditun,
E atë ç’do kisha mujtë me ba nuk e kam ba.
Dominoja që kam veshun ishte e gabueme.
Më kanë njoftë fill si ai që s'isha dhe nuk përgjënjeshtrova, dhe për fare e humba.
Kur kam dashtë me e heqë maskën,
Ishte e ngjitun në fëtyrë.
Kur e hoqa u pashë në pasqyrë,
Isha plakë saora.
Isha i dejun, nuk dijsha ma me e veshë dominonë që kisha heqë.
E hodha maskën dhe fjeta në garderobë
Si nji qen i toleruem nga të zotët
Ngaqë jodamtor
Dhe e shkruej këtë histori për me tregue se jam sublim.

Esencë melodike e vargjeve të mia boshe,
Ku me e gjetë që të takohesha si diçka e gatueme nga unë,
Dhe të mos rrija gjithmonë te Duhantorja këtu përballë,
Tue e shkelë ndërgjegjen se po egzistoj,
Porsi një tapet ku një i dejun shket
Apo një fshise kambësh vjedhë jevgjëve që s’vlejke asgja.

Por i zoti i Duhantores u avit te hymja dhe ndej’ te pragu.
E shoh me bezdinë e kokës së lakueme keq
Dhe me bezdinë e shpirtit që mezi shquen.
Ai do vdesë dhe unë do vdes.
Ai ka me lanë tabelën, unë kam me lanë do vargje.
Dikur do vdesë edhe tabela; sikundër vargjet.
Mbas pak do vdesi dhe rruga ku pat qenë tabela,
Dhe gjuha ku vargjet u shkruen.
Do vdesë mandej planeti rrotullues ku ndodhi e gjithë kjo.
Në satelite sistemesh tjera diçka e ngjashme me njerëzinë
Do vazhdojë me ba këso gjanash dhe me jetue nën gjana të ngjashme me tabelat,
Gjithmonë diçka përballë diçkaje,
Gjithmonë diçka e kotë sa tjetra,
Gjithmonë e pamujtuna, budallake si realja,

Gjithmonë misteri i thellë i sigurt si gjumi i misterit të syprinës,
Gjithmonë a thuese gjithmonë diçka tjetër ja asnjana as tjetra.

Po nji njeri hyni në Duhantore (vallë me blé duhan?),
Dhe realiteti me të ngjame befas m'shembet përkrye.
Ringrihem energjik, i bindun, njerëzor,
Me synimin me shkrue këto vargje për me thanë të kundërtën.

Ndezi nji cigare teksa mendoj t'i shkruej
Dhe shijoj te cigarja lirimin nga çdo mendim.
Ndjeki tymin si të kishte një drejtim të vetin,
Dhe shijoj, në nji çast sensitif dhe kompetent
Lirimin nga të gjitha spekullimet
Dhe vetëdijen se metafizika asht pasoja e të qenunit paqejf.

Mandej zgjatem mbi karrige
Dhe vazhdoj me tymosë.
Derisa Destini të më lejojë, do vazhdoj me tymosë.
(Po të martohesha me të bijën e lajtores sime
Me gjasë do isha i lumtun.)
Mbas kësaj konsiderate ngrihem nga karrigia.
Shkoj te dritarja.

Burri ka dalë nga Duhantorja (tue futë kusurin në xhep të pantallonave?).
Ah, e njifkam: asht Estevesi pa metafizikë.
(I zoti i i Duhantores u avit te hymja.)
Si për instinkt hyjnor Esteves u kthye dhe më këqyri.
Më përshëndeti me një shenj, i brrita Mirupafshim Esteves!, dhe universi
M'u ringreh pa ideal dhe pa shpresë, dhe i zoti i Duhantores u zgërdhi.



përktheu: Astrit Cani

TREGIMET E SHEKSPIRIT (I)

Tregimet e Shekspirit, realizohen nga përkthyesi i palodhur i gjuhës gjermane Ervin Lani, që ka shqipëruar katër tregime për këtë numër, nga libri shekspirian i mikut të vet shkrimtarit të shquar austriak, M. Koehlmeier: Hamleti, Makbethi, Mbreti Lir dhe Romeo e Xhuljeta.

Linja grafike është ideuar dhe punuar nga Gëzim Lezha; botues Gaid Margot, Tiranë, janar 2009.

Dy citimet që kemi zgjedhur për këtë numër:

[...] në vdekje do mësojmë përdorimin e dobishëm të përjetësisë. Do na jepen të gjitha çastet e jetës sonë dhe do t'i kombinojmë si të ketë ënda. Zoti, miqtë tonë, Shekspiri, do bashkëpunojnë me ne.

(Borges, Inkuizicionet e tjera)

Njeriu që nuk ka muzikë brenda vetes

Që harmonia e tingujve s'e përmall

E din tradhtinë dhe mashtrimin djallëzor.

Emocionet e tij janë natë errnie

Mendimet Abanoz i zi.

Besoji muzikës, jo atij.

(Shekspir, Stuhia)

Revista Tregimet kushton 200 lekë, 104 faqe, shpërndahet në Libraritë më të mira të Shkodrës, Lezhës, Durrësit e Tiranës. Realizohet nga një grup të rinjsh që luftojnë me ndryshue perceptimin e brezit të vet, që bashkohen në Forumin Snack Bar Mediterran. Për kontakte & abonime snackbarmediterran@gmail.com ose konakto në Facebook zotërinjtë Astrit Cani, Ervin Lani ose Erion Temali.

Bota është shkatërruar.

Një burrë dhe djali i tij ecin me mund e me frikë, nëpër zezimin e Fundit. Synojnë drejt jugut, drejt bregdetit. Në botën që e ka humbur dritën e vet, në ngricën që forcohet dita ditës, ata bartin zjarrin.

Kanë vetëm një pistoletë dhe vetëm një plumb për tu mbrojtur nga predonët e rrugës që nuk ndalojnë para asgjëje, as para kanibalizmit, as para dhunës së epërme.

Fjali pas fjalie pritet me tmerr se çfarë do ndodhi, por nuk ka ç’ndodh më, e gjitha ka ndodhur: bota është shkatërruar.

Në botën pas botës, i është kthyer dinjiteti të gjitha gjërave të mira me të cilat përmbushim nevojat tona, por që në botën tonë s’i perceptojmë drejt, pasi jemi mbuluar me ’to.

Një shishe ujë, ngrohtësia e një zjarri, një drekë e thjeshtë, gjumi, një rrëfenjë.

Të gjitha këto gjëra në botën e likuiduar vijnë në statusin e tyre “të vërtetë”, atë të mrekullisë.

Cormac McCarthy “shkatërron” botën për të krijuar një marrdhënie njerëzore.

Lidhja e këtij burri me djalin e tij të vogël është gjëja më e pastër që ndeshet në letërsinë e sotme.

Romani “Rruga” është një kristal i kulluar i letërsisë botërore.

Mos ia jepni Nobelin Cormac McCarthyt.

Astrit Cani

TREGIMET E HUMORIT TE BARDHE

Mir DIBRA

PËR TË GJITHË ATA QË NUK U ULËN TA SHKRUAJNË POR QËNDRUAN TA TREGOJNË.

(18 TREGIMET E HUMORIT TË BARDHË, BOTUES Gaïd Margot, 90 FQ. 200 LEK)

PREMISË KRITIKE

Antologjia, për vetë traditën e saj, është ndoshta gjëja që gëzon më pak favore në botën e librit. Libri është ndoshta gjëja që gëzon më pak favore në botën shqiptare. Prej kësaj koncepti i antologjisë mujore tematike, tingëllon si sfidë e vërtetë.
Borges (kemi dëgjuar të shahen edhe antologjit e tij), e sheh t'udhës me thanë se antologjisti më i mirë është në fakt koha. Atëherë përse duhet një antologji? Në fakt, një antologji, çdo antologji, ka luksin e arbitraritetit, si në kohë, ashtu edhe në hapsirë. Në kohë, sepse, i jep kohë kohës, dhe në hapësirë, sepse, e kohëzon hapësirën. Ky kohezion, që ne e quajmë antologji, është në thelb, një koleksion ëndrrash. Pra, duke qenë ëndërr, është kohë e pame.
Në Shqipëri, sikundër në një pjesë të mirë të Lindjes Evropiane, antologjitë janë orientuar kah letërsia e “vërtetë”. Për rrjedhojë edhe këtu tek ne ka patur antologji të mendimit, të poezisë, të prozës e me radhë. Për tu shprehur me fjalët e revistës ArsAlbania, disa prej këtyre antologjive kanë qenë “varreza masive”. Në këtë klimë, unë dhe miqtë e mi të klubit kultuoror “Snack Bar Mediterran”, hyjmë në vallen e Kadmit me një revistë-libër, që quhet Tregimet.
Në radhë të parë, kjo revistë antologjike, synon ta çlirojë konceptin e antologjisë nga puna kinse shkencore, nga puna që synon shpërblesa burokratike, nga filologjia e merimangave, dhe hedh idenë në thelb humaniste, se antologjistja e ditëve tona është rruga.
Kësaj i lidhet edhe emri ynë që ka një Bar në mes. Ideja është ta dëlirim fjalën bar nga parazitizmi. Kafeneja, duke qenë vendi ku shërbehet kafeja; kafeja duke qenë pije e miratuar nga i Madhnueshmi, pra mistike, nuk kanë në vetvete asgjë prej rrugës, në kuptimin e shthurjes, por kanë prej udhës, pra prej etikës.
Shqipëtarët janë në rrugë, në rrugë për diku apo në rrugë të madhe? Shqiptarët merren shum me analiza. Nuk ia thonë për sinteza. Anipse shqiptari nuk është as analitik as sintetik, duke qenë në thelb një njeri i aksionit. Është koha për sinteza. Antologjia mundet me qenë sintezë.
Shqiptarët janë shumë energjikë. Shqiptarët po harrojnë të tregojnë. Humbja e narracionit, do na çojë edhe ne, siç ka shpënë një pjesë të mirë të popujve të botës, drejt humbjes s'identitetit, pra të memories, pra drejt shoqërisë së konsumit që sugjeron në thelb një gjë, atë që filozofi Tahirson e quan “të shkohet drejt vdekjes me karrierë, duke an-esetitizuar jetën, që s'është tjetër përveçse përveçse përvojtje estetike”.Antologjia mundet me qenë rikthim i narracionit.
“Lufta e njeriut kundër pushtetit, është lufta e kujtesës ndaj harrimit”, ka thënë Milan Kundera. Të gjithë e kanë harruar Milan Kunderën. Të gjithë pyesin “Pse akoma gjallë është Milani”. Dhe s’do ishte çudi, ta ngatërronin me Mìlanin. Po ç’kuptim ka të bësh libra, për më tepër libra mbi librat, në kohën e spektaklit, ose të kujtesës katodike. Asnjë kuptim. I vetmi kuptim, është që t’i bësh. Pastaj t’ua gjesh kuptimin. Sa kuptim ka me qenë njeri sot? Kur je i rrethuar nga njerëz-imazh.
Për ta shprehur me një imazh të narracionit: kjo situatë e qyetërimit, të kujton atë njeriun që shiti hijen e vet, dhe mandej zbuloi se ishte hija e njeriut që e shiti. Por këtij pesimizmi nuk i duhet shkuar deri në fund.

PËRSE ME TREGUE

Revista e Tregimeve, që në numrin 0, iu foli shqiptarëve për detin, për detin – armikun tonë më të mirë – nuk e kaloi detin. Në fakt, ishin vetëm katër tregime të gjata, sepse deti përndryshe humorit, nuk thuhet me dy fjalë. Por, prapë, anipse shumë nga minimarketet e librit, nuk denjuan as ta ekspozonin, ndodhi një fenomen. Gazetashitësit, anipse nuk shitën asnjë kopje, e lexuan për vete. Për më tepër një gazetashitës, na bëri një ndërhyrje kritike të shkëlqyer në lidhje me tregimin e Marit, 8 shkrimtarë. Bëri një mbrojtje të admirueshme të Zhyl Vernit. Dhe ne të G.M. e kuptonim, se mbronte në fakt rininë e tij. S'ka gjë më legjitime se kjo.
Me këtë dhe me të tjera na u konfirmua ajo që kurrë s’e kishim dyshuar. Shqipëria ka lexues të shkëlqyer. Por në përgjithësi, Lindja Evropiane, megjithë problemet e përgjithshme të receptimit ka lexues të panumërt dhe shumë receptivë. Flas për lexues që kanë disa nivele leximi, dhe që arrijnë në radhë të parë të kënaqen duke i nda do vlera që i përkasin mirëfilli inteligjencës. Prandej, gara e shkrimtarëve tonë për tu botuar në Oksident, na duket pak mitomani. Lexuesit më të mirë i ka padyshim Lindja. Lexuesit që e mbushin me dashni tekstin. S’ka rëndësi, a ka patos a patetikë kjo gjë. S’ka pikë rëndësie. Jemi krenarë dhe me fat pse jemi Evropianë të Lindjes. Mbrenda kësaj Evrope mandej, ne jemi me fat pse jemi shqiptarë.

Tani, kemi 18 tregimet e humorit të bardhë. Në fakt ky libër është konceptuar e punuar nga autori para dy vjetësh, dhe ka patur titullin “Antologji e humorit të zi”. Meqë autori është edhe përkthyesi i antologjisë së Bretonit. Por, duke parë se te përzgjedhja e Bretonit, disa tregime, për arsye të ndryshimit ndo të kontekstit historik, ndo të perceptimit në lidhje me kategorinë e provokimit intelektual, vendosi të bënte diç më aktuale, dhe sidomos: i duheshin hapur dyert humorit të zi të shkrimtarëve të Lindjes. Atëherë ja ku pas klasikëve botëror: Des Reaux, Tolstoj, Balzac, Tëain, ëilde e Ducasse, hyjnë me radhë: Aleksandër Sollzhenjicin, Bertolt Brecht, dhe sidomos shkrimtarët shqiptarë Drini, Dibra, Simoni, Temali, Qazimi, Cani e Muça (që shkruajnë italisht), Zejno, Kyçyku e Kelmendi. Shumica e këtyre autorëve do meritonin një shkrim më vete.
Çfarë është interesante te kjo përzgjedhje e humorit të zi, që quhet 18 tegimet e humorit të bardhë? Në radhë të parë titulli gënjen, por gënjen me shaka, humori i bardhë nëse egziston nuk është i njejtë me humorin e zi. Mandej kjo sugjeron idenë tjetër, se humori (edhe ai i zi) është në të vërtetë i bardhë, pra pozitiv: castigat ridendo mores.
Mandej, shohim diçka tjetër, përse 18 tregimet, kur në fakt këtu nuk ka vetëm tregime, ka parabola (ëilde, Dibra, Temali...), skica (Cani...), pjesa e disidentit të madh rus është fragment nga kap. “Historia e gjirizeve tona” e Arkipelagut Gulag, Elozhi i morrit është shkëputur nga kryevepra e çuditshme e kontit të Lotreamonit që është një prozodi e gjatë... etj. Me i dhanë emrin tregime këtyre 4-5 pjesëve që s’janë tregime, nuk do me thanë me dalë nga ideja e tregimit, ose me e orientue gabim lexuesin. Por, domethënë, me u lidhë me idenë e përgjithshme të revistës që quhet Tregimet..., dhe e ka luksin me shti në lojë jo vetëm parabolat por edhe aforizmat, gjithmonë në rastin kur këto, synojnë të stimulojnë veprimtarinë më njerëzore, ndër veprimtaritë njerëzore: të rrëfyerit. Pra, kjo revistë don të lidhet me këtë veprimtari, dhe numri shumës i titullit të saj, është një iluzion dialektik.
Atëherë nëse pranojmë, se këto janë 18 tregime, sepse këtu mund të lexohen 18 histori të shkurta që mund të tregohen në tavolinë, mundësisht në njërën nga tavolinat e Snack Bar, atëherë, do themi se kjo revistë i afrohet narracionit oral, dhe do kuptojmë diçka më shum edhe nga dedikimi: Për të gjithë ata që nuk u ulën ta shkruajnë, por qëndruan ta tregojnë. Nuk është ulje të shkruash, e prapë, humori në përgjithësi është zhanër gojor, i folur... Prandej, këtu gjenden ndo spunto të humorit të vërtetë, ndo ana stilistike, letrare, e kësaj pune. Tregimet e Reaux, Tolstoj, Balzac, por edhe të mjeshtrit Drini, apo të ndonjë shqiptari tjetër të këtij konaku, mund të vlejnë për këdo që merret me art, ndo me filmin e shkurtë a të gjatë, ndo me muzikën jazz, ndo me ndonjë formë tjetër donkishotizmi.
Dhe donkishotizëm qenka kjo punë, si na e kujton vetë citimi që është zgjedhur nga Borges:
“Huang-Ce na tregon për një njeri ngulmues që pas tre vjetësh ushtrimi vetëmohues u bë zot i artit të vrasjes së dragonjve: dhe që, për gjithë jetën e tij më pas, nuk gjeti as edhe një rast për ta ushtruar.”
Na pëlqen ideja e antologjizimit tematik, kur shohim përspari, krejt në harmoni, shkrimtarët e botës së madhe, me shkrimtarët e botës shqiptare. Na pëlqen larushia e përkthimeve. Sollzhenjicin me rrëfimin e tij për delirin stalinist në një mbledhje në Tbilis ku askush s’guxuan të pushojë së duartrokituri, përkthehet në gegnisht (me pak lëshime ndaj standardit). Përkthehet në një gjuhë që është gjuha e Fishtës, por edhe gjuha e barsoletave, që dikur, ishin forma narrative krejt funksionale për me kujtue se ka diçka jashtë totalitarizmit, se ideologjitë janë më banale se fjalët banale, që tregojnë diçka autentike. Se ata që shanin sistemin me fjalë rruge, ata që tregonin barsoleta të ndyra, ishin më të bardhë se ata që me fjalë të pastra vendimesh kriminale shkatërronin familje pa numër në vendin tonë. Ata që rrinin rrugash, në fakt vuanin se donin të krijonin familje. Dhe se donin me qenë pjesë e familjes njerëzore.
Ata që nuk u ulën ta shkruajnë, por qëndruan ta tregojnë... ata që ruajtën humorin, ata qenë disidentët e vërtetë.

Ontologjia e imazhit fotografik

André Bazin

Themelues në 1951 i “Cahiers du Cinéma” (Fletoret e Kinemasë), që ka me drejtue deri sa të vdesi, André Bazin, qe ati shpirtnor i regjizorëve kryesorë të nouvelle vague-ës franceze (Truffaut, Godard, Chabrol, Rivette), të cilët gjatë viteve Pesëdhetë, para se të debutonin në regji, ishin shquejtë si kritikë kinematografikë në faqet e revistës së tij.

Ontologji e imazhit fotografik

Nji psikanalizë e arteve plastike¹ mundet me e konsiderue praktikën e ballsamosjes si fakt themeltar të zanafillës së tyne. Në origjinën e pikturës dhe të skulpturës, do gjejkesh “kompleksin” e mumjes. Feja egjiptase, plotësisht e përcaktueme për me iu kundërvu’ vdekjes, e varte mbijetesën te përhershmënia materiale e trupit. Tue plotësue kësodore nji nevojë themeltare të psikologjisë njerëzore: mbrojtjen ndaj kohës. Vdekja s’asht tjetër përpos fitorja e kohës. Me fiksue artificialisht dukjet mishnore të qenies asht baraz si me e heqë atë nga fluksi i kohëzgjatjes: me e udhëheqë së rishmi kah jeta. Ishte e natyrshme me i pështue ato dukje në vetë realitetin e të vdekunit, në mishin e tij dhe në kocat e tij. Statuja e parë egjiptase asht mumja e njeriut të sajuem e të ngurtësuem në natron. Por piramidat dhe labirinti i korridoreve nuk ishin garanci e mjaftë ndaj ndonji dhunimi të mundshëm të vorrit; u dojshin marrë masa sigurie të matejshme kundra rastit, e shumëfishue mundësitë e ruejtjes. Kështu, ngat sarkofagut, tok me drithna destinue për ushqimin e të vdekunit, vendoseshin statuja terrakote, njëfarë mumjesh ndërrimi, të përshtatshme me zanë vendin e trupit po qe shkatërrohej. Del në pah kështu, në origjinat fetare të statujërisë, funksioni i saj fillimor: me e përkthye qenien me anë të dukjes. Dhe mundemi me e mbajtë për një aspekt tjetër të të njajtit projekt, tue mbajtë parasysh modalitetin e tij aktiv, ariun prej argjile të shpuem nga shtiza në shpellën parahistorike, zavendës magjik, i identifikuem me bishën e gjallë, i destinuem me garantue efikasitetin e gjahut.

Dihet se evolucioni paralel i artit dhe i qytetnimit i ka çlirue artet plastike nga këto funksione magjike (Luigji XIV nuk ballsamoset, kënaqet me një portret nga Lebrun). Por s’mundej veçse ta sublimojte këtë nevojë të pabesueshme me ekzorcizue kohën në përdorim e konsum të një mendimi logjik. Nuk i besohet ma identitetit ontologjik mes modelit dhe portretit të tij, por pranohet se ky na ndihmon me u kujtue për të, dhe kësodore me e pështue nga nji vdekje e dytë shpirtnore. Fabrikimi i imazhit asht çlirue deri edhe nga utilitarizmi antropocentrik. Nuk i përket ma mbijetesës së llojit, por ma në tanësi krijimit të nji universi ideal simbas imazhit e shëmbëllesës me realen dhe të pajisun me një fat kohor autonom. “Ç’kotësi piktura”² përderisa mbas admirimit tonë absurd nuk tejshihet nevoja primitive me fitue mbi kohën me anë të përhershmënisë së formës! Nëse historia e arteve nuk asht vetëm ajo e estetikës së tyne por para së gjithash ajo e psikologjisë së tyne, atëherë asht thelbësisht ajo e ngjashmënisë ja, po të duem, e realizmit.

***

Fotografia dhe kinemaja, të vendosuna në këto prespektiva sociologjike, shpjegojnë gjithësisht natyrazi krizën e madhe shpirtnore e teknike të pikturës moderne që zë fill kah gjysma e shekullit të kaluem.

Te një artikull në Verve³ , André Malraux shkruente se „kinemaja asht veçse aspekti ma i evoluem i realizmit plastik, fillimi i të cilit asht dukë me Rilindjen dhe ka gjetë shprehjen e vet skajore te piktura baroke”.

Asht e vërtetë se piktura universale pat realizue disa ekuilibre mes simbolizmit dhe realizmit të formave, por në Katërqindën piktori perendimor ka fillue sakaq me u shmangë nga preokupimi i vetëm fillimor i realitetit shpirtnor të shprehun me mjete autonome, për me e zgjedhue ekspresionin me një imitim pak a shumë të plotë të botës së jashtme. Evenimenti vendimtar qe padyshim shpikja e sistemit të parë shkencor e, në njëfarë mënyre, sakaq mekanik: prespektiva (dhoma e errët e Leonardos parashëmbëllente atë të Nièpce-s). Ajo i lejonte artistit me krijue iluzionin e një hapsine tri përmasore ku objektet mund të nguliteshin sikurse në perceptimin tonë të drejtëpërdrejtë.

Tashma piktura ndahej mes dy aspiratash: njana posaçërisht estetike – shprehja e realiteteve shpirtnore ku modeli gjendet në transhendencën e simbolizmit të formave – tjetra që asht veçse një dëshirë mirëfilli psikologjike me zavendësue botën e jashtme me dublin e saj. Kjo nevojë për iluzion, e rritun me shpejtësi nga kandisja e vet, i gëlltiti pak nga pak artet plastike. Gjithsesi prespektiva pat zgjidhë vetëm problemin e formave, jo atë të lëvizjes, dhe realizmi duhej të përzgjatej natyrshëm nëpërmjet kërkimit të vet të shprehjes dramatike të çastit, njëfarë dimensioni i katërt mendor i aftë me e sugjerue jetën në mos lëvizjen e përvuejtun të artit barok.⁴

Sigurisht^, artistat e mëdhaj kanë realizue gjithmonë sintezën midis këtyne dy tendencave i kanë hierarkizue, tue dominue realitetin dhe tue e rithithë mbrenda artit. Por ngelet fakti se jemi në prani të dy dukurive thelbësisht të përndryshme, që një kritikë objektive duhet me dijtë me dallue në dashtë me kuptue evolucionin praktik të pikturës. Mbas Pesëqindës, nevoja për iluzion s’ka mê së punuemi pikturën nga mbrendësia. Nevojë krejt mendore, joestetike në vetvete, origjina e së cilës gjurmohet veçse në mendësinë magjike, mirëpo nevojë efikase tërheqja e së cilës e ka prishë ekuilibrin mes arteve plastike.

Debati mbi realizmin në art rrjedh nga ky keqkuptim, nga ngatërrimi mes estetikes dhe psikologjikes, mes realizmit autentik që asht nevojë me shprehë domethanien e vetë kohës konkrete dhe esenciale të botës, dhe pseudo-realizmit të trompe-l’oeil (ja të trompe-esprit)⁵, që kënaqet me iluzionin e formave⁶. Prandaj arti mesjetar fjala vjen, duket se vuen nga ky konflikt; dhunësisht realist dhe naltësisht shpirtnor në një kohë, ai s’e njihte dramën që këto mundësi teknike erdhën tue zbulue. Prespektiva ka qenë mëkati fillimor i pikturës perendimore.

***

Nièpce dhe Lumière kanë qenë shëlbyesat e tij. Fotografia, tue përmbushë barokun, i ka lirue artet plastike nga obsesioni i tyne i përngjasimit. Përnjimend, piktura tekembramja sforcohej më kot me na iluzionue dhe ky iluzion i mjaftojte artit, teksa fotografia dhe kinemaja janë zbulime që kënaqin përfundimisht dhe në vetë esencën e tij obsesionin e realizmit. Sado i zoti të qenkej piktori, vepra e tij ishte shpesh e hipotekueme nga nji subjektivizëm i pashmangshëm. Përmbi imazhin bante roje nji dyshim burues nga prania e njeriut. Në fakt, dukuria esenciale e kalimit nga piktura baroke te fotografia nuk gjendet thjesht te përsosja materiale (fotografia do ngelej për shumë kohë poshtërane ndaj pikturës në imitimin e ngjyrave) por te nji fakt psikologjik: kënaqja e plotë e oreksit tonë për iluzion me anë të nji riprodhimi mekanik nga i cili njeriu përjashtohet. Zgjidhja nuk ishte te rezultati por te zanafilla.⁷

Prej kësaj konflikti mes stilit dhe ngjashmënisë asht nji fenomen relativisht modern, të cilit s’ka me iu pa gjurma para shpikjes së lastrës ndjesore. Asht e dukshmë se objektivizmi i mahnitshëm i Chardin nuk asht aspak ai i fotografit. Asht Tetëqinda koha kur fillon njimend kriza e realizmit, mit i së cilës sot asht Pikaso dhe që ka me ba për diskutim njikohe kushtet e egzistencës formale të arteve plastike sidhe ato të themeleve të tyne sociologjike. Çlirue nga kompleksi i përngjasimit, piktori modern ia len popullit⁸ që sakaq e indentifikon në njanen anë me fotografinë, dhe në tjetrën veç me atë pikturë ku ai zbatohet.

***

Origjinaliteti i fotografisë karshi pikturës qendrueka pra në objektivitetit e saj esencial. Aq sa edhe grupi i lenteve që përbajnë synin fotografik zavendës të synit njerëzor quhet pikërisht “objektivi”. Për të parën herë, mes objektit fillestar dhe reprezentimit të tij ndërfutet thjesht nji objekt tjetër. Për të parën herë, nji imazh i botës së jashtme formohet automatikisht pa ndërhymjen krijuese të njeriut, simbas nji determinizmi rigoroz. Personaliteti i fotografit hin në lojë veçse për zgjedhjen, orientimin, pedagogjinë e fenomenit; sado që të jetë e dukshme në veprën e kryeme, nuk rezulton me të njajtin titull si ai i piktorit. Të gjitha artet bazohen në praninë e njeriut; vetëm te fotografia i gëzohemi mungesës së saj. Ajo vepron mbi ne si fenomen “natyror”, si nji lule apo nji kristal bore bukuria e së cilës asht e pandashme nga origjinat bimore a tokësore.

Automatizmi i kësaj zanafille e ka tronditë rranjësisht psikologjinë e imazhit. Objektiviteti i fal fotografisë nji fuqi besueshmënie që mungon në çdo vepër pikture. Cilatdo qofshin vërejtjet e shpirtit tonë kritik jemi të detyruem me besue në ekzistencën e objektit të reprezentuem, kryekreje të ri-prezentuem, pra të bamë prezent në kohë e hapsinë. Fotografia gëzon nji transfert realiteti nga gjaja te riprodhimi i saj. Vizatimi ma besnik mund të na japë njoftësi ma të madhe mbi modelin por s’do zotnojë kurrë, për të keqen e shpirtin tonë kritik, fuqinë irracionale të fotografisë që gjeneron besimin tonë.

Kësodore, çileembyll sytë, piktura nuk asht ma se nji teknikë poshtërane e përngjasimit, nji Ersatz i procedimeve të riprodhimit. Vetëm objektivi na jep nji imazh të aftë me nxjerrë në pah, nga thellësia e nënvetëdijes sonë, këtë nevojë me i zanë vendin objektit me diçka ma shumë se nji kalk përafërues: me vetë objektin, mirëpo të liruem nga rastisjet kohore. Imazhi mundet me qenë i shfokusuem, i shtrajtësuem, i shngjyrosun, pa vlerë dokumentare, por rrjedh prej zanafillës nga ontologjia e modelit; ai asht modeli. Që këtu vjen tërheqja e fotove të vjetra⁹, ato hije të përhime apo sepie, fantazmagorike, thuej të palexueshme, nuk janë ma portretet tradicionale të familjes, janë prania tronditëse e jetëve të ndaluna në kohëzgjatjen e tyne, të çlirueme nga Fati i tyne, jo nga prestigji i artit por nga virtyti i nji mekanizmi pa gjak; njimend, fotografia nuk krijon përjetësi, si arti, por balsamos kohën, thjesht e pështon nga korruptimi i saj.

***

Në këtë prespektivë, kinemaja shfaqet si përmbushja në kohë e objektivitetit fotografik. Filmi nuk kënaqet ma me ruejtë për ne objektin e mbështjellë në çastin e vet si, në ambër, trupin e paprekun të kandrrave të ndoj ere të kalueme; e liron artin barok nga gjendja e tij e katalepsës konvulsive. Për të parën herë imazhi i gjanave asht si ai i kohëzgjatjes së tyne dhe si mumja e ndryshimit.

Kategoritë¹⁰ e përngjasimit që karakterizojnë imazhin fotografik përcaktojnë pra edhe estetikën e saj karshi pikturës. Virtualitet estetike të fotografisë qëndrojnë në zbulesën e reales. Refleksi mbi trotuarin e lagun, gjesti i nji fëmije, nuk varej nga unë me i dallue në pëlhurën e botës së jashtme; vetëm mosgjakësia e objektivit, tue e zhveshë objektin nga zakonet dhe nga paragjykimet, nga të gjitha skorjet shpirtënore me të cilat e mbështillte perceptimi im, mund ta bante të virgjën përballë vemendjes sime dhe prej andej edhe dashunisë sime. Te fotografia, imazhi natyral i nji bote që nuk dinim e nuk mund të shikonim, natyra përfundimisht ban ma shumë sesa me imitue artin: imiton artistin.

Mundet edhe ta kalojë në fuqinë e saj krijuese. Universi estetik i piktorit asht i tjetërsishëm ndaj universit që e qarkon. Korniza përfshin nji kozmos substantivisht dhe esencialisht të përndryshëm. Në të kundërt, ekzistenca e objektit të fotografuem merr pjesë te ekzistenca e modelit si nji gjurmë gishtore. Në këtë mënyrë, ajo i shtohet realisht krijimit natyral në vend që ta zavendësjë me nji tjetër.

Surrealizmi e kishte ndërpa këtë kur thirrte gelatinën e lastrës ndjesore për me i dhanë jetë teratologjisë së vet plastike. Fakti asht se për surrealizmin qëllimi estetik asht i pandashëm nga efikasiteti mekanik i imazhit mbi mendjen tonë. Dallimi llogjik mes imagjinares dhe reales gjakon me u fashitë. Çdo imazh duhet me u ndie si objekt dhe çdo objekt si imazh. Fotografia përfaqësonte pra nji teknikë të privilegjueme të krijimit surrealist sepse realizonte nji imazh që merr pjesë te natyra: nji haluçinacion të vërtetë. Përdorimi i trompe-l’oeil dhe i saktësisë së përpiktë asht kundërprova e kësaj.

Fotografia duket pra bash si ngjarja ma e randësishme e historisë së arteve plastike. Njikohe lirim dhe përmbushje, i ka lejue pikturës perendimore me lanë mënjanë njiherë e përgjithmonë obsesionin realist dhe me rigjetë autonominë e vet estetike. “Realizmi” impresionist, me alibitë e tij shkencore, asht e kundërta e trompe l’oeil. Ngjyra tekembramja mund ta gëlltiste formën vetëm kur kjo të mos kishte ma randësi imituese. Dhe kur, me Cézanne-in, forma rimerr prapë dorëzinat e telajos, në çdo rasë nuk ka me ndodhë ma simbas gjeometrisë iluzioniste të prespektivës. Imazhi mekanik, tue i kundërvu’ pikturës nji konkurrencë që mbërrin, përtej përngjasimit barok, identitetin e modelit, e ka detyrue me u kthye për vete në objekt.

Ç’kotësi dënimi paskalian, prejse fotografia na len me admirue nga njana anë, në riprodhimin e vet, origjinalin që sytë tonë nuk do kishin dijtë me dashtë, dhe te piktura nji objekt të kulluem arsya me qenë e të cilit nuk asht ma në referencë me natyrën.

***

Nga ana tjetër kinemaja asht nji gjuhë.

¹ Shprehja franceze arts plastiques përvijon bashkësinë e arteve pamore të karakterizueme nga riprodhimi i relievit dhe nga reprezentimi i dimensionit të tretë (thellësisë), realë (si te skulptura) ose iluzorë (si te piktura). (Sh. i p.)

² Blaise Pascal: “Ç’kotësi piktura, që shkakton admirim si rredhojë e ngjashmënisë për gjana të cilave s’u admirojnë as origjinalet”. (Sh. i p.)

³ « Esquisse d’une psychologie du cinéma », Verve, 1939. (Sh. i p.)

⁴ Do ishte interesante me ndjekë nga ky kanvështrim konkurrencën, në gazetat e ilustrueme prej 1890 në 1910, mes reportazhit fotografik, ende në zanafillë, dhe vizatimit. Ky i fundit kënaqte mbi të gjitha nevojën baroke të dramaticitetit. Sensi i dokumentit fotografik asht ngulitë veçse dora-dorës. Konstatohet gjithashtu, përtej njëfarë saturimi, nji kthim të vizatimi i animuem i tipit “Radar”.

⁵ Lojë fjalësh mes mashtrim për synin dhe për mendjen. (Sh. i p.)

⁶ Ndoshta sidomos kritika komuniste do duhej, para se me i mveshë aq shumë randësi realizmit ekspresionist në pikturë, me reshtë së foluni për këtë si do kish qenë e mundun me e ba në Shtatëqindën, para fotografisë dhe kinemasë. S’ka shumë randësi se Rusia sovjetike ban pikturë të keqe qyshse ban kinema të mirë: Ejzenstejn asht Tintoretto-ja i saj. Përkundrazi ka randësi që Aragon mundohet me na mbushë mendjen se qenka Repin-i.

⁷ Do ishte gjithsesi rasa me e studiue psikologjinë e zhanreve plastike poshtëranë, si kalku dhe maskat mortore, që paraqesin edhe ato njëfarë automatizmi në riprodhim. Në këtë kuptim mund të konsiderohej fotografia si nji kalk, nji mënyrë me marrë gjurmën e objektit me ndërmjetësimin e dritës.

⁸ Po a ndodhet njimend « populli » si i tillë në zanafillë të divorcit mes stilit dhe ngjashmënisë që efektivisht ndeshim sot? A s’identifikohet ma mirë me shfaqjen e “shpirtit borgjez” të lindun me industrinë dhe që të shërbejë pikërisht si opozitor i artistëve të Tetëqindës, shpirt që mund të përcaktohet me reduktimin e artit në kategoritë e tij psikologjike? Për më tepër, historikisht fotografia rrjedh drejtpërsëdrejti nga realizmi barok, dhe Malraux vë në dukje me të drejtë se ajo fillimisht nuk ka shqetësime të tjera përpos që me “imitue artin” tue kopjue në mënyrë naive stilin e pikturës. Nièpce dhe pjesa ma e madhe e pionierëve të fotografisë për ma shumë, kërkonin me kpjue stampat me këtë mjet. Çka andërronin ishte me prodhue vepra arti pa qenë artistë, për dekalcomani. Nji projekt ky në mënyrë tipke dhe esenciale borgjez, që megjithatë e konfirmon tezën tonë tue e ngritë disi në katror. Ishte e natyrshme që fotografit modeli ma i denjë i imitimit t’i dukej objekti i artit, për faktin se ai e imitonte sakaq në sytë e tij natyrën, “por ma së miri”. Ishte e nevojshme njifarë kohe që, tue u ba vetë artist, fotografi të mbërrinte me kuptue se nuk mund të kopjonte tjëtër në mos natyrën.

⁹ Në origjinal, photografies d’albums, pra fotot e mbedhuna gjatë viteve në albumet e familjes. (Sh. i p.)

¹⁰ Përdor skajin « kategori » në kuptimin që i mvesh Gouhier në librin e tij mbi teatrin, kur i dallon kategoritë dramatike nga ato estetike. Kështu sikurse tensioni dramatik nuk implikon asnji vlerë artistike, edhe përsosja e imitimit nuk identifikohet me bukurinë: ajo përban vetëm nji landë të parë ku fakti artistik regjistrohet.

^{botue dikur te Milosao}

DANIELE LUTAZZI

Daniele Luttazzi

Ka lindur në Sant’Arcangelo di Romagna në 1961 (siç kishte dëshiruar gjithmonë). Ka botuar 101 gjëra me u shmangë në një funeral, Seks me Luttazzi-n, Thuaji klitos po, Taboid etj. Ka punuar me RaiDue (Valë kozmike) dhe në tv (Magazine 3, Mai dire Goal, Barracuda).

Është i dashuruar.

S’qenë ba as dy minuta qysh se e kishim hapë restorantin, kur ia behu një klient i urtë plot maniera prej xhentëllmeni, me një shikim tejet inteligjent porse të tërhequr. Ishte Daniele Luttazzi, një nga mjeshtrat më të mirë të satirës italiane, sot, natyrisht, i çensuruar. Mbaj mend se porositi pjatën më të thjeshtë që kishim në listë e u tret saora në mendime. Ngula këmbë me e shërbye vetë, anipse roli im ishte ai i banakierit. Ndërruam ndonjë fjalë e më tregoi për punën e tij të fundme për teatër, ku edhe më ftoi. Natyrisht s’vajta. Teatrit, vazhdoj t’i ruhem.

A. CANI

Marxulo interviston Hitlerin

Skena: dy poltronëza të bardhë, dhe në sfond një orë muri madhoshe mbi kuadrantin e së cilës figurojnë veç numra 12.

Marxulo

Ja tek është, ora e Mesnatës me rrethina, takimi juaj i natës. Sonte, mysafir i Mesnata me rrethina, diktatori më profesional i të gjitha kohërave: Adolf Hitler. (Kthehet, e sheh.) Adolf Hitler: diktator, njeri spektakli, koleg. Si u bëtë diktator, doktor Hitler?

Hitler

Duke iu gjegjur një njoftimi të “Corriere della Sera“. Kërkonin dikë që të ndizte Luftën e Dytë Botërore në mënyrë kreative, duke pushtuar Poloninë, kampe përqëndrimi, dhoma gazi, dhe të gjitha të tjerat, në mënyrë që mandej Chaplini të mundej me përftue një film komik. Kjo gjë më vinte shumë përzemër, e kësisoj u paraqita. Kam pasur gjithmonë temperament artistik. Mos harronin se kam frekuentuar Akademinë e Arteve të Bukura.

Marxulo

Ku gjithsesi nuk arritët të diplomoheshit…

Hitler

Është e vërtetë. Më mbetën në provimin e fundit. Ishte një shkollë prestigjioze, shumë përzgjedhëse. Dhe do ishte edhe sot e kësaj dite, po të mos e kisha rrafshuar me anë të SS-ve.

Marxulo

Ah, të tmerrshmet SS! A është e vërtetë se s’i ishin të dytë askujt, për sa i përket mizorisë mendore?

Hitler

Është e vërtetë. Autorët e këtij emisioni s’kishin lindur akoma.

Marxulo

Bukuria. Fakti se ju jeni objektivisht i bukur si ka ndikuar, nëse ka ndikuar, në mënyrën tuaj të të qenit diktator?

Hitler

Oh, ka lehtësuar gjithçka. Shikoni, i dashur Marxulo, do iu zbuloj një sekret. Njerëzia – njerëzia zor se mbetet indiferente para një mbrapanice mashkullore të bërë më së miri. Merrni për shembull Göring, mareshallin Göring. A besoni se do i kish ardhur keq të bënte diktatorin, të ishte në vendin tim? I kishte të gjitha cilësitë e nevojshme për tu bërë, e prapë s’ia doli. Dhe e dini pse? Ishte barkiç.

Marxulo

Edhe duke mos u pajtuar me politikën e tyre të jashtme, kam menduar gjithmonë se nazistët ishin gjithsesi stilista mode të mëdhenj. Ato pantallona, ato tabare! Kush i vizatonte modelet?

Hitler

Unë. Ju falemnderit për komplimentin. Është gjëja që më ka dhënë kënaqësinë më të madhe absolutisht. Unë qeshë vizionari që në vitet Dyzet propozoi ngjyrat pastel për burrat. Dhe kështu do më pëlqente të kujtohesha: si vizionari që në vitet Dyzet propozoi ngjyrat pastel për burrat.

Marxulo

Jeta juaj sentimentale. Ç’raport keni me dashurinë, doktor Hitler?

Hitler

Shumë të mirë. Në fund s’jam tjetër në mos një romantik i dashur vjetran i pashërueshëm. Për mua, dashuria është laksativi më efikas që gjendet sot në treg.

Marxulo

Shumë bindëse. E tashti më hiqni një kuriozitet: ju, doktor Hitler, a do bënit dashuri me një vajzë hebreje të sëmurë me AIDS?

Hitler

Veç pasi ta kem kremuar.

Marxulo

Një pyetje që ia bëjmë gjithmonë të ftuarëve tonë. Ç’ëndërr do donit të shikonit, sonte?

Hitler

Po atë që bëj gjithmonë tash do kohë të mira: ëndërroj se bëj dashuri me Alba Parietti. Një ëndërr fantastike! Sikur një gjë e tillë të bëhej realitet. E mendoni? Unë që bëj dashuri me Alba Parietti-n... Nuk do e laja për një vit!

Marxulo

E kështu përfund do kishit një rezervë të mirë djathi. A keni ndonjë pishman?

Hitler

Nuk duhej të vetvritesha, në atë bunker të mallkuar. Duhej të filmoja gjithçka dhe mandej t’ia shisja ekskluzive-n Mixer-it. Ose t’ ia hyja bisnesit, të ristrukturoja bunkerin dhe të ndërtoja një McDonald’s. Diçka të tillë.

Marxulo

Jemi njëmend në mbyllje. Jeta është një ëndërr, apo ëndrrat ndihmojnë me jetue më mirë, doktor Hitler?

Hitler

S’kam më moshë unë për këso lloj pyetjesh. Jam një pesionist i qetë, tashti. Loz me koça, bëj pazarin te Coop, përdor panalonen dhe të enjtën mbrama shoh Telemike. Mbase jeta është një ëndërr.

Marxulo

A keni një apel të fundit me i lëshue spektatorëve të natës së Rai Uno?

Hitler

Një apel? Po, dhe është ky. (Sheh nga kamera.) Duke parë si po shkojnë gjërat në botë, nuk jam akoma i rehabilituar?

botue dikur te Milosao e Albri Brahushës dhe Shpëtim Kelmendit

doli revista Tregimet... ideja & dashnia A.Cani

Ja një revistë që i kushtohet Mjeshtrit Pashko Gjeçi… !

Dhurata Hamzai

-Doli në treg revista “Tregimet... ”, një e përmuajshme antologjike me temë. Numuri 0 i saj nis me “Tregimet e detit” ku janë përzgjedhur autorët Michele Mari, Andreas Karkavicas, Edgar Allan Poe, Jorgos Skabardonis, të cilët janë shqipëruar përkatësisht nga Astrit Cani, Romeo Çollaku, Erion Temali…

“Këndoje revistën dhe hidhe në det! Forumi Snack Bar Mediterran”. Kështu shënohet në faqen e fundit të një reviste të përmuajshme me tregime antologjike, e cila dje ka dalë në treg nga botues Zenit&Forumi Snack Bar Mediterran me numërin 0. Kjo sprovë me numërin e saj zanafillor i kushtohet mjeshtrit Pashko Gjeçi. Numëri 0 i saj nis me “Tregimet e detit” ku janë përzgjedhur Michele Mari, Andreas Karkavicas, Edgar Allan Poe, Jorgos Skabardonis, të cilët janë shqipëruar përkatësisht nga Astrit Cani, Romeo Çollaku, Erion Temali…

Ideja e kësaj reviste ka qenë e Astrit Canit. Ai, ndërsa ka ngjizur projektin e tij që do t’i vinte për mbarë ta quante dhe “dashnia” është takuar me bashkudhëtarët në botën e përkthimit Ledia Dushi, Dalina Jashari, Chiara Lunardi, Ardian Kyçyku, Romeo Çollaku, Azem Qazimi, Shpëtim Kelmendi, Agron Tufa, Primo Shllaku, Gëzim Kame, Krenar Zejno, Erion Temali, Gilman Bakalli, Jonila Godole, etj, etj, ka shtyrë më tej këtë ide dhe revista e përmuajshme antologjike u bë.

Tirana që nga sot ka një të përmuajshme antologjike me temë. Cani ka pohuar në intervistën për gazetën “TemA” se pas detit, sipas temave përkatëse, ata kanë menduar të vijojnë me numurat në seri me Tregimet për humorin (të bardhë e të zi), Tregimet për shahun, Tregimet për gotën, Tregimet për nitratin e argjendit e me radhë. Sipas tij, revista nuk do të mbahet vetëm me përkthime. “Do zgjedhim edhe tregimet më pikante të shkrimtarëve shqiptarë. Synojmë edhe t’i japim lexuesit fjalorthët përkatës, të detarisë, të erotikës, të shahut, të kinemasë, etj ”, ka pohuar poeti dhe përkthyesi Astrit Cani. “Ky numër nuk flet për detin turistik, po për detin aventuresk, “për detin si dimension metafizik të aventurës”, siç e quan i ndrituri Michele Mari”, shprehet Cani. Ndërsa përsa i përket numërit zanafillor që i kushtohet përkthyesit të “Odisesë”, Pashko Gjeçit, Cani pohon se ja: “Odiseja e Gjeçit është libri themelor i fëmijërisë sime. Vetëm pasi e lexova mund të them se fillova të kem një ndërgjegje. Aty gjenden vlerat themelore të qytetërimit tonë, dhe Mjeshtri i ka përcjellë në shqip me shumë dashuri”. Pra, duket se kjo revistë e ka rëndësinë më të madhe të saj ngaqë i kushtohet zejes së përkthimit, sepse është koha kur kjo zeje është futur nga përkthyesit sharlatanë në rrugën e banalitetit.

Intervista me Astrit Canin, ideatorin e numërit 0 të së përmuajshmes antologjike “Tregimet e detit”

Dhurata Hamzai : Doli numri i parë i revistës Tregimet, një e përmuajshme antologjike. Nëse kjo është sprova që ju e quani numri 0, cili është niveli që synoni më tej ?

Astrit Cani : -Niveli është letërsia e vërtetë, nuk ka nivel tjetër.

Dhurata Hamzai : Letërsia e vërtetë… ?!

Astrit Cani : -Po. Ajo që arrin me qenë me të vërtetë pjesë e jetës.

Të krijohet përshtypja se publiku është çmendur pas viçit të artë, ose shamanit demoniak me emrin e krupshëm spektakël. Por kjo është ajo çka vetë spektakli don me na ba të besojmë. Por ne i besojmë Orwellit dhe jo Big brother-it. Një gjë e vogël e vërtetë ka më shumë kuptim dhe jetëgjatësi se një rrenë e madhe.

Dhurata Hamzai : Tregimet e detit i kushtohen Pashko Gjeçit, ngaqë ai ka përkthyer Odisenë ?

Astrit Cani : -Po. Sidomos për këtë gjë. Miku im Zejno e kishte shumë për zemër këtë dedikim. Unë dua vetëm të shtoj se nga Odiseja tek Moby Dick, deti ka qenë ati i letërsisë së burrave të vërtetë. Ata që kujtojnë se klasikët e letërsisë detare janë libra për fëmijë kanë të drejtë, por edhe ata që kujtojnë se kemi të bëjmë me kryevepra të epikës ose me epikë të kulluar, kanë të drejtë.

Ky numër nuk flet për detin turistik, po për detin aventuresk, “për detin si dimension metafizik të aventurës”, siç e quan i ndrituri Michele Mari. Odiseja e Gjeçit është libri themelor i fëmijërisë sime. Vetëm pasi e lexova mund të them se fillova të kem një ndërgjegje. Aty gjenden vlerat themelore të qytetërimit tonë, dhe Mjeshtri i ka përcjellë në shqip me shumë dashuri.

Dhurata Hamzai : Ja ku dolëm tek përkthyesit, a ka përkthyes të rinj që mund të krahasohen me mjeshtërit e kalibrit si Gjeçi, Shllaku, Zheji?

Astrit Cani : -Unë personalisht e kam humbur shijen e leximit në shqip. Kjo lidhet me inekzistencën e filologjisë shqiptare. Ka përpjekje individuale dhe arritje të shkëlqyera individuale mes të rinjve. Është një Romeo Çollaku dhe një Azem Qazimi, por nuk kemi një shkollë të vërtetë. Puna e këtyre pak individëve të përkushtuar, nuk gjen as terrenin, as përmasën fizike, as volumin për të përbërë një korpus.

Dhurata Hamzai : Thatë që janë pak të rinj që e njohin zejen e përkthimit, por në Shqipëri ka një përmbytje me tituj të letërsisë së përkthyer?

Astrit Cani : -Po kjo dihet. Ky është një fakt banal. Është më banal se banaliteti i përkthimeve. Besoj se kjo mund të zgjidhet vetëm me krijimin e kritikës së mirëfilltë. Lexuesit i duhen dhënë koefiçentat e korrigjimit. Perceptimi sot fabrikohet nga gazetat. Sipas disa interesave që vetëm me të ardhmen nuk kanë lidhje. Kritiku duhet të gjejë kriteret, duhet të bëjë diskrecionin midis vlerës dhe mosvlerës. Por duhet punuar në skuadër për ta bashkuar realitetin kulturor shqiptar, dhe për ta ngjitur atë në një nivel më të lartë. Ndërkohë, mediat po punojnë për të shkatërruar receptimin.

Dhurata Hamzai : Cila është natyra e revistës ?

Astrit Cani : -Kjo është një e përmuajshme antologjike me temë. Pas detit si tema ne kemi menduar humorin (të bardhë e të zi), shahun, gotën, nitratin e argjendit e me radhë. Kuptohet revista nuk do të mbahet vetëm me përkthime. Do zgjedhim edhe tregimet më pikante të shkrimtarëve shqiptarë. Synojmë edhe t’i japim lexuesit fjalorthët përkatës, të detarisë, të erotikës, të shahut, të kinemasë, etj.

Dhurata Hamzai : Revista del si botim Zenit & Forumi Snack Bar Mediterran. Zenitin e njohim, na thoni dy fjalë për forumin Snack Bar Mediterran….. ?

Astrit Cani : -Ky forum është një bashkim artistësh, shkencëtarësh dhe filozofësh të rinj që ngulmojnë për ndryshimin e perceptimit dhe synojnë të punojnë me brezin e vet. Misioni ynë është të promovojmë kulturën e lirisë, sepse ne e kemi lirinë, por e kemi marrë ndoshta gratis dhe nuk e zotërojmë kulturën e saj. Liria e shprehjes duhet të vijë bashkë me kulturën e shprehjes. Revista është gjëja e parë që ky bashkim intelektual sprovon dhe shpresojmë të vijojë me prurjet e tjera. Duke pasur para sysh kuadrin filologjik ku Zeniti i vendos botimet e veta, ne e konsiderojmë atë partner tonin natyror.

Jeni shprehur për të disatën herë mbi ndryshimin e perceptimit, çfarë kemi parasysh me këtë?

Astrit Cani : -Kjo temë lyp më shumë bojë nga sa importon sot Shqipëria. Mund të themi se perceptimi ka frekuencën e vet, dhe ne luftojmë që kjo frekuencë të jetë e lirë e pakontrolluar dhe e mosvarme. Në momentin kur këtë frekuencë e kontrollon spektakli kemi të bëjmë krejtësisht me një zhurmë që shkatërron pikësëpari shqisat perceptive ose receptimin. Ne synojmë që njerëzit të shpallin pavarësinë e mendimit. Duhet shpallur pavarësia e perceptimit. Besojmë se orientuesi më i mirë për çdo njeri është zemra dhe mendja.

Çfarë nënkuptoni me spektakël?

Astrit Cani : -Përkufizimin na e jep Guy Debord. Ai thotë se spektakli është kapitali i grumbulluar deri në atë pikë sa me u kthy në imazh. Filozofi italian A. Zhok, flet për shpirtin e parasë dhe likujdimin e botës. Debord, pikas dy lloje spektakli: spektaklin e përqëndruar që e bënte partia në mbarë Lindjen Evropiane, dhe spektaklin e hallakatur që e bën kushdo dhe më mirë se kushdo e bën stërbosi, në botën e lirë. Për lexuesin shqiptar, një ide mbi këtë luftë e jep Orwelli, te libri “1984 ” (bot. Zenit). Raste galopante të spektaklit te ne janë televizionet alla berluska, sektet fetaroide, muzika porno, pornokracia, etj. Prandaj ne, i kthehemi Kinës e Indisë, Biblës, Kuranit, Kantit, qoftë edhe Engelsit, apo Freudit dhe i mbrojmë si vlera të qarta të mendimit historik. Dhe jemi kundër spektakolarizimit të këtyre vlerave, dhe sidomos jemi me mish me shpirt kundër interpretimit folkloristik të tyre. Kundër interpretimit folkloristik të politikës. Kundër interpretimit.

TEMA

TEST INTELIGJENCE IDEUE NGA AJNSHTAJNI

• Test intelligence ideuar nga Einstein

Einstein mëtonte se 98% e popullatës globale nuk ishte në gjendje ta zgjidhte këtë test:

% Kemi 5 shtëpia prej 5 ngjyrash të ndryshme.

% Në çdo shtëpi jeton nga një penson me kombësi ndryshe.

% Këto 5 persona pijnë njëfarë pije, tymosin njëfarë duhani dhe kanë një tip kafshe.

Adresat:

1. Anglezi jeton në shtëpinë e kuqe.

2. Suedezi ka qenë.

3. Danezi pi çaj.

4. Shtëpia jeshile është në të majtë të së bardhës.

5. Banori i shtëpisë jeshile pi kafe.

6. Personi që tymos Marlboro rrit zogj.

7. Banori i shtëpisë së verdhë tymos Dunhill.

8. Banori i shtëpisë në qendër pi qumësht.

9. Norvegjezi jeton në shtëpinë e parë.

10. Personi që tymos Blend jeton pranë atij që ka mace.

11. Personi që ka kuaj jeton pranë atij që tymos Dunhill.

12. Personi që tymos Camel pi birrë.

13. Gjermani tymos Pall Mall.

14. Norvegjezi jeton pranë shtëpisë blu.

15. Personi që tymos Blend ka një komshi që pi ujë.

Pyetja është:

]]]]] Kush ka peshq? [[[[[