Eldorado

Appunto una parabola

La mia tappa a Milano, la milanesiana si oppose diametralmente a quella di Tirana. Mettiamola così. Ero su questo treno che faceva un tratto lungo ma proprio lungo: tipo la transsiberiana. A un certo punto appare una splendida stazione. Il treno ferma. La gente scende a fiotti. Io decido di fare lo stesso. Si entra tutti lì. In questa stazione tutto è impeccabile. Le sedie sono dei troni forgiati in oro. I servizi del thè poi non parliamone. Dopo il thè noto una cosa. Tutti quelli scesi con me, ritornano verso il treno. Sono perplesso. Ma non demordo. Io non sono sceso per fare una pausa, tanto il thè lo potevo bere in uno degli innumerevoli vagoni ristorante. Comunque è vero che sù non è permesso fumare. Allora esco dalla stazione dalla parte della strada, direzione città. Ma che vedere: una desolatissima landa che annega all’orizzonte. Stupito, indugo un attimo. Capisco che non c’è altro da fare che risalire a bordo. Ma una volta raggiunto i binari, del treno nemmeno l’ombra. A questo punto mi tocca aspettare lì per anni. Soppravvivo, sono albanese. Dopo di che nell ottavo anno di vita erma, ecco il treno. Lo stesso. Quelli che scendono sono stupiti nel vedermi. Forse non tanto per il mio aspetto, quanto per il fatto che io mi trovavo proprio lì in quella stazione. Dopo il loro thè, il treno riparte. Forse tra i scesi c’è stato qualcuno che ha rifatto il mio datato errore. Senza forse, ma sicuramente. Ma forse non è nemmeno un errore. E questa stazione non è del tutto inutile.

Il treno viaggia. I paesaggi si alterano come le stagioni. Solo la gente è sempre quella. La gente muta in sé, questo è vero, ma nel mutare, nell’affacendarsi ricrea sempre la stessa cosa: la quatidianità. All’improvviso, senza che nemmeno io me ne sia accorto, mi ero buttato dal treno in corsa, a capofitto in un combusto paesaggio, foresta uccisa come quelle de “La Strada” di Cormac McCarthy. Perché l’ho fatto? Non lo so. So solo che non aspetterò più nessun treno. Volterò per sempre le spalle ai binari, quelli che portano da qualche parte. Qui le possibilità di soppravvivenza sono pari a zero. Le possibilità di riscatto pure. Ma qui non c’è nessuno dei ricatti che condizionano la quatidianità di quelli. Qui le possibilità di soppravvivenza sono minime. Acqua di pioggia, principalmente. Questa è la morte. Ma io vado avanti. A capo di non molto tempo, dietro quella foresta uccisa, sbuco a Eldorado. Quella desolazione nascondeva la città promessa. Una fittissima giungla bruciata, per avere così il sentiero per Eldorado.

Adesso vivo in Eldorado, e passo le giornate a lavarore nel ramo dell’oro. Le mie mani valgono oro. Ogni tanto sogno il treno. Ne sto faccendo uno enorme, tutto in oro. Mi coricherò lì dentro, quando mi toccherà rendere l’anima.

17 giugno 2008

Email

Ciao Astrit!

Come stai? Tutto bene al tuo rientro?

Io sto bene e ho anche qualche novità: ho finito gli esami, riuscendo a dare l'ultimo mentre lavoravo al Corriere. Poi lì ho smesso il 10 maggio, quando è scaduto il contratto, ma nel frattempo ho trovato lavoro per una rivista mensile che si occupa di comunicazione e mass media. Lavoro per loro solo la settimana prima della chiusura e correggo bozze. Sono contenta perchè mi permette di studiare, ma nel frattempo faccio esperienza e guadagno quanto basta. Quindi complessivamente sono più tranquilla. Sto iniziando a leggere qualcosa per la tesi, ma onestamente sono molto stanca...e si vede...non sono più così precisa! Dimentico un sacco di cose, mi confondo... ;)

Mia madre ha letto il tuo libro di poesie e le è piaciuto molto, mi ha detto di farti i complimenti. Io invece sono per te una delusione: non l'ho ancora letto. Continuo a leggere per la casa editrice, per lavoro e studio e per me stessa non trovo mai un momento, anche perchè quando ho del tempo libero o esco o dormo, ho gli occhi stanchissimi...mi spiace. Confido sull'estate...ne ho un bel po' di cose da recuperare durante le vacanze... (tu probabilmente non approverai il modo in cui mi faccio stressare......)

Però ogni tanto fra i libri insulsi che mi fanno leggere ce ne è uno che merita, come quello che ho finito di leggere oggi e che mi ha fatto pensare a te. Forse lo conosci già:

Anilda Ibrahimi

"Rosso come una sposa"

Einaudi - I coralli

Lei è albanese, ma vive in Italia e ha scritto direttamente in italiano. E' una storia basata sui ricordi che le arrivano dalla sua famiglia e racconta l'Albania dagli anni 20 agli anni 90, attraverso le vicende umane dei protagonisti, soprattutto le generazioni delle donne della stessa famiglia. C'è qualcosa di antico e profondo nel tipo di relazioni che sono descritte, qualcosa che mi ha fatto pensare alla tua infanzia così piena di spazi liberi. Poi è molto intenso ciò che le donne di quella famiglia si trasmettono, come una eredità: il compito di raccontare ai morti ciò che accade nel mondo dei vivi, per non perdere i legami familiari e per non perdersi. Un gesto che fa sentire chi lo compie al suo posto, in pace.

Qualcosa che io non ho mai sentito, qualcosa che sembra essere lontano dalle nostre vite frenetiche, e che infatti l'ultima delle protagoniste, quella della nostra generazione (più o meno, è nata nel '72) fa fatica a sentire e a compiere. Ma poi ci riesce, in modo nuovo: non più l'antico lamento rimato cantato dalle donne (una specie di epica), ma il romanzo.

Mi è piaciuto e mi ha commosso.

Magari ti viene voglia di leggerlo...

Intanto a me ha fatto venire voglia di scriverti!

Un bacio grande,

a presto!

Virna

Artur Bejzade, peshkatar

Astrit Cani

Artur Bejzade, peshkatar

Na ishte njëherë televizioni shqiptar. Nuk e dijmë a pati ndokur aty një tryezë të rrumbullakët, nuk e dijmë a na qe ndopak Kamelot. Vitet për të cilat flas ishin ato kur ne dilnim nga materializmi pa liri, dhe hynim këmbëekrye në materializmin me liri, që e perverton edhe vetë idenë e lirisë. Nse në këtë kohë vërshuan spiritualistët (me sekte, nënsekte, dogma dhe nëndogma), spiritualizmi nuk u duk gjëkundi në horizont. U rindërtuan objektet e kultit, por subjektet mbetën të pakultivuara. Premisat ishin të errëta. Lindja e pluralizmit kulturor, u përurua me vjedhjen e arkivit të këtij televizioni. Mund të duket se pikërisht kjo vjedhje shënoi lindjen e pashmangshme të mafies së re kulturore në Shqipëri.

Në këtë moment (gjysma e parë e viteve ’90) një njeri i dhënë pas dritës dhe dritëshkrojës, i vendosur në pult, fillon të ndryshuarët e perceptimit të spektatorit filmik, na katapulton në magjinë e një arti, kinemasë, që në fakt ngelet i kritikueshëm si i pari që krijoi konformizmin e përgjithshëm ose planetar ndaj spektaklit. Veç pati hereziarkët e vet, anarkistë e vizionarë, godardë e kubrickë, artistë të klasit më të lartë, nga ata që kanë diçka për të na dhënë, nga ata që e kritikojnë dhe i shpëtojnë ekonomisë së spektaklit, duke na mësuar së pari ekonominë e qenies njerëzore.

Ky përzgjedhës i shquar dhe i harruar për së gjalli, me estetikën e tij origjinale dhe frymëzuese, jo vetëm iu kundërvu realizmit socialist, nga i cili disa bënin sikur dilnin e të tjerë bënin sikur zgjoheshin, por i rezistoi mrekullisht edhe realizmit socialist amerikan. Puna e tij iu kundërvu gjithaq edhe pse për pak kohë, pornokracisë, që lulëzoi më vonë, me ballkanizimin etnofolklorik me bazë të gjerë pulsionale të Ballkanit.

Unë me brezin tim n’atë periudhë ishim në moshën më të mirë të njeriut: hunda s'na kishte zënë ende lesh (kishim nuhatje të jashtëzakonshme), veshët s'na kishin vënë ende dyll (ishim sidomos dëgjues të mirë, bij të radios). Besonim te Zoti si krijuesi i jonë dhe si krijuesi e frymëzuesi i Mr. Al Pacino dhe Mrs. Michelle Pffeifer.

Në këtë moment, ne shihnin te televizioni një burim kulture, dhe në fakt për ne ashtu rezultoi. Duke lundruar në kanalin tonë, ne pamë një seri filmash nga më të mirët e të gjitha kohëve dhe vendeve, kryesisht në gjuhë origjinale dhe të përkthyer mirë, çka na ndihte edhe në përvetësimin e gjuhëve të huaja.

Në fakt, disa njerëz gjendeshin pas gjithë këtij operacioni kulturor. Ky shkrim përmend veç njërin, z.Artur Bejzade, i denjë për këtë elozh të vonuar.

Dikush, me një thjeshtëzim tipik shqiptaresk, në mënyrë tendencioze, do mëtojë se Bejzade ishte thjesht në vendin e duhur në momentin e duhur, por unë them se ai në radhë të parë ishte personi i duhur, dhe kam prova për këtë. Në fakt këta janë njerëz që e kan kapakun gati vetëm për të mirën, sepse mëtojnë që kanë sensin e masës, në fakt masën ua jep dijenia se janë të parealizuar, e nuk i kemi parë t’ia vënë atë kapak të keqes...

Nuk dua, dhe nuk di të kujtoj shumë tituj. Një film me seri do e përmend patjetër: gjermanin Enigmat e rërës. Mandej serinë e pakrahasueshme të filmave francezë. Mandej kryeveprat hollywoodiane (“Dritarja mbi oborr”, etj.) dhe të tjerat nga Amerika (“Vdekja nuk di të lexojë”); perlat e paçmuara të shkollës italiane (Djemtë e rrugës Panisperna), filmin “Vdekja e një poeti” nga Spanja.

Filigranë e këtij korpusi ishin filmat e dashurisë, ku ne mësuam ta perceptonim erotizmin si diçka me vlerë dhe si vlerë e kultivuar dhe e kultivueshme... Ishim çunakë por e kishim kuptuar ku ishte e bukura e moshës që na priste. Vetë Bejzade ishte i dashuruar pas Nastasja Kinskit. Kozmogonia e tij filmike ishte e ndriçuar nga rrezet e argjendta të nitratit të dashurisë. Zgjidhte edhe filma dramatikë, epikë, satirikë... por në thelb prekja e tij dhe shqisa e tij e gjashtë, ajo e muzikës kozmike, ishte e lirës.

Nga një satirë te një film aksion ja ku çelnin Lulet e mollës, që lageshin nga Lot në shi, dhe ja ku ato lule na dhuronin Çaste magjike. Karrigeja në maje të kodrës te Dashnorët e Maries, ishte në fakt vendi ideal i spektatorit ideal të filmit. Narracioni filmik hynte sakaq në jetët tona dhe i mbrunte sipas imazhit të vet, gjithmonë e më bukur - muzika bëhej harmoni e gjallë.

I mrekullueshëm ishte fakti se ne po shihnim gjërat më të mira të etérit, pa pasur aspak idenë se këta ishin punë të regjizorëve më të mëdhenj. Burimi ishte platonik, ideal. Ne nuk pyesnim fare për regjizorët. Shumë më vonë (në moshë të pjekur, sic!), zbuluam se këta ishin regjizorët më të mëdhenj të botës së filmit, por kjo s'na e ndryshoi fare perceptimin, për mos me thanë, na la si na gjeti. Vazhduam t'i donim ato vepra dhe t'ushqeheshim me kujtimin e të pamit të tyre pa ia mbushur mendjen vetes se këta ishin punë të disa personave, pasi ne ishim jo vetëm spektatorë inteligjentë por edhe pjesmarrës në krijim. Ky është fat dhe fakt. Të hysh në vepër pa mik. Të lidhesh me dashuri, me ide.

N'atë dimension të realitetit (dhe ndoshta vetëm aty) Shqipëria ishte një ujdhesë fatlume. Por në qoftë lumturia një iluzion, shija e saj që ne e ndjemë ishte reale, dhe askush s'mund ta mohojë se ajo që perceptonim me ndihmën e atyre filmave ishte lumturia, moskokëçarse dhe haplehtë, vegimtare dhe ideale; la bonheur: gati gati, ora e mirë.

Besoj se në mos i pastë bërë të tëra Artur Bejzadja, së paku ai është per ne modeli i shkëlqyer i punëtorit të etérit. Dhe është puna ajo që e bën etérin eternel. Ai – e kush e ka harruar buzëqeshjen e tij! - kishte me thesarin filmik të regjizorëve të mëdhenj një konfidencë që vetëm një i barabartë mund ta ketë. Jo një primum inter paris, aq sa një i barabartë në mesin e të parëve.

Me qenë filolog është e pamundur në Shqipëri. Por ka pasë njerëz që ia kanë dalë, të paktën për një kohë. Artur Bejzade, mbetet i veçantë në këtë. Në misionin e tij estetik të përmbushur me thjeshtësinë e qytetarit të vërtetë, e ilirit, romakut, grekut të lashtë, anglezit... Artur Bejazde, përfaqëson edhe i vetëm (por s'është dhe pa shokë), tipin e vërtetë dhe të çmuar të merakliut.

Në kohën tonë të shnjerëzuar, kur spektakli ose grumbulli i të gjitha iluzioneve pa lavdi po i fundos të gjitha, po fundos librin, po dhunon artet, po e bastardon kinemanë, kur njerëzit si Bejzade nuk e gjejnë më vendin e vet, prapë Bejzade për të cilin flasim (pra ai i fillimiviteve ’90) arrin edhe sot të komunkiojë pasion e përkushtim ndaj së bukurës.

Ai nuk ishte një filmpërzgjedhës, një kontrollor cilësie, një programator, një pragmatist. Ai ishte një peshkatar. Ai na peshkoi të gjithëve. Na peshkoi me karremin luksoz të dritëshkrojës.

Kolegë të tij të sotëm, o bij të karaokes egzistenciale! Ju që keni 20000 filma në arkiv dhe s'dini që s'dini me zgjedhë. Këqyrni prapa jo dhe aq prapa në kohë, rikthehuni me mendje në vitet kur duhej të ishte formësuar ndërgjegja juaj, dhe aty do e gjeni një referencë të shkëlqyer. Mister Artur Bejzaden, peshkatar.

Tiranë, Maj 2008

botue te TEMA e Tiranës

Romani "Pyesni pluhurin", u promovua n'ambjentet e Zenit ne Tirane

NGA PLUHURI TEK ROMANI DHE SЁRISHT TEK PLUHURI

Për jetën e Fantes (Denver, Colorado1909 – L.A., California 1983) duhet thënë, se ajo ngjan e shkruar nga vetë shkrimtari. Një përkufizim të mirë mbi karakterin e shkrimtarit e jep kushërira e tij L. Capolungo duke thënë se ai ishte njëfarë bitniku para se brezi “beat” të shfaqej në këtë botë. Në fakt, Fante hyn në aradhën e artistëve të uritur, si Charlie Chaplin, si Knut Hamsun, si Jack London. Me ndryshimin se Fante, nuk u impenjua kurrë në idetë e majta, dhe librat e tij sado që përqendrohen te shtresat e varfra nuk mund të përdoren kollaj për të përligjur ndonjë pikëpamje politike.

Fante u bë i njohur që i ri me tregimet e para që i botonte te revista “The American Mercury”, drejtuar nga i famshmi Mencken, me të cilin pati një miqësi të gjatë. Falë talentit të shfaqur përmes këtyre provave ai punoi që si skenarist në Hollywood, duke filluar qysh nga viti 1932 kur ishte 23 vjeç. Gjithsesi për asnjë moment ai nuk u josh nga industria e filmit, përkundrazi nuk reshti kurrë përpjekjet për të bërë letërsi të vërtetë, që u kurorëzuan veç mbas disa vitesh (1938) kur iu pranua për botim romani i tij i dytë, (i pari ‘The road to Los Angeles’, qe refuzuar për shkak të ironisë së pazakontë që mund t’a fyente lexuesin) ‘Wait until Spring, Bandini’.

Fante kishte lindur në Amerikë, bir emigrantësh italianë. I ati, Nick Fante, rridhte nga malësitë e Abruzzo-s dhe punonte murator. Porse ishte disi i paqendrueshëm në karakter dhe kishte një dell endacaku që e detyronte të jepej mbas pijes dhe lojës, e mandej t’i shfrynte të gjitha mbi famijen e sidomos mbi të shoqen, Mary Fante. Madje për një periudhë ai e braktisi familjen për të jetuar me një grua tjetër.

Studimet e para John-i i kreu nën udhëheqjen e urdhrit jezuit, porse vite më vonë, sidomos gjatë viteve të pjekurisë ai do të njihte si bibël të vetën “Antikrishtin” e Niçes. Ai frekuentoi edhe universitetin, por nuk shkëlqeu kurrë si student. Gjithsesi, këtu u dallua shpejt si një talent letrar i fuqishëm. Në këtë periudhë jetonte duke bërë gjithfarë punësh, por duke kultivuar pajada shpresën për t’u bërë shkrimtar. Kjo ëndërr ishte e vetmja fushë ku ai i përqendronte energjit e tij më të mira, dhe në vitet e rinisë ai lexoi mbarë kryeveprat e letërsisë dhe filozofisë antike, moderne dhe bashkëkohore. Gjithsesi, në stilin e romaneve të tij, ndikoi më së shumti shkrimtari socialist norvegjez Knut Hamsun, një ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shek.XX. ‘Wait until spring, Bandini’ romani që i solli botës një tjetër narrator të paharrueshëm, John Fante-n, u frymëzua lirisht nga ‘Uria’ e Knut Hamsun. Kurse, vepra që ne u propozojmë, ‘Pyesni pluhurin’, botuar së pari në 1939 përmban disa aluzione hamsuniane, ku përfshihet edhe titulli që është shkëputur nga një pasazh i romanit ‘Pan’. Një tjetër provë e dashurisë së tij për Hamsun, është dhe fakti se e quajti të bijën Victoria, për hir të romanit më të famshëm të norvegjezit. Fante u martua feshurazi me Joyce Smart e cila e deshi dhe i ndenji pranë tërë jetën. Dhe jeta e John-it qe mjaft e vështirë. Në gjysmë të viteve ’50 ai u sëmur nga diabeti që mbas njëzet vjetëve do i merrte me radhë dy këmbët mandej shikimin dhe në fund në 1983, edhe shpirtin.

Në të vërtetë, Fante, nuk pati fatin të bëhej që në gjallje aq i njohur si disa bashkëkohës dhe çmues të tij, si p.sh. Steinbeck, që mandej u laureua me Nobel; dhe për disa dekada rrjesht librat e tij u lanë të merrnin pluhur nëpër biblioteka dhe nuk u ribotuan. Në rizbulimin dhe rivlerësimin e Fante-s, rol kryesor pati bashkëqytetari Charles Bukowsky, në fundin e viteve ’70. Bukowsky si shumë kritikë të tjerë do e konsideronte ‘Pyesni pluhurin’ si kryeveprën e Fante-s. Egziston një anekdotë e vogël në lidhje me rizbulimin e Fante-s nga shkrimtari i ri i mallkuar. Në një letër që Bukowsky i dërgonte botuesit të vet në fund të viteve ’70, i shkruante se mes mjeshtrave të tij ai njehte Céline-in, Hamsun-in dhe John Fante-n. Botuesi i përgjigjej duke i thënë se ishte dakord me dy të parët dhe se biles Charles-i na paskej talent edhe për shpikjen e emrave: ky John Fante dukej si shkrimtar prej vërteti. Mbas kësaj përgjigjie, Bukowsky zemërohet dhe i vë kusht, që nëse botuesi do t’a ruajë kontratën me të, duhet të ribotojë edhe John Fante-n nga fillimi. Nuk e meritonte Fante, që të tjerët të kujtonin se emri i tij ishte një shakà e Bukowsky-t.

Fante, që siç thamë e fitoi respektin e mjedisive artistike qysh me tregimet e para, dhe punoi tërë jetën në Hollywood, duke realizuar mrreth njëqind skenare dhe dhjetra variante. Mes tjerëve edhe me emra si Orson Welles dhe F. F. Coppola, por këto bashkëpunime nuk dhanë rezultat. Filmi më i famshëm që u bazua në një skenar të tij është komedia ‘Full of Life’, frymëzuar nga romani i tij me të njejtin titull. Porse shumcia e punëve të tij në këtë lëmë ishin për filma të serisë (b). Për faj të këtij angazhimi si shkrimtar me qira në Hollywood, Fante shpesh ndihej i frustruar, dhe ishte i bindur se kjo e pengonte të merrej me letërsi të vërtetë. Dhe sak vepra letrare e Fante-s ngjan relativisht e pakët anipse ai zuri të shkruante qysh i ri, dhe pati një jetë aktive mjaft të gjatë. Ja se ç’shënonte ai me hidhërim te përkushtimi i një kopjeje të ‘Dago Red’, për një shoqe:

“Për Esther, nga kurva e Hollywood-it, artisti i shitur, i përdali letrar, poeti i abortuar – skenaristi i dhier – puthadori i Paramount, që paguhet për të vjelltin e parfumosur të Dorothy Lamour. – Me shpresën se një ditë do mund të shkruaj dedikime më pak të hidhura në ledhorin e një pune me të vërtetë të shkëlqyer. Me dashuri… John Fante.”

*

Te ‘Pyesni pluhurin’, shfaqet personazhi që do e shoqërojë Fante-n në udhëtimin e tij drejt përjetësisë: Arturo Bandini. Doppelganger i qartë i Fante-s, Bandini është protagonist i katër romaneve. Ai sikurse mbarë personazhet fantianë duket se zotëron një lumturi të pathyeshme, që vjen me siguri nga dashuria e familjes që ka gëzuar në fëmini. Kjo dashuri e ruan, sikurse na mbron në dimër dielli që kemi marrë gjatë verës.

Në këtë libër të sagës së Bandini-t njihemi me një të ri italian me ëndrrën e çmendur për t’u bërë shkrimtar, ose siç e quan vetë në libër: kriza e kokëshkretësisë më e gjatë dhe e dhunshme e jetës së tij. Fatkeq në dashuri, dorëshpuar dhe i uritur, rebel dhe zemërbardhë, merakli i së bukurës dhe përçmues i së rëndomtës, narçiz dhe altruist, anti-klerikal dhe ungjillor… Arturo Bandini është një personazh që për nga freskia dhe gjallëria nuk e ka shokun në romanin modern, dhe shumë personazhe të tjerë më të famshëm se ai i bën të duken të lodhur. Por nuk është heroi tipik amerikan që në fund shkapërcen pengesat dhe korr duartrokitje. Asnjëri nga personazhet e ‘Pyesni pluhurin’ nuk del i fituar nga beteja me jetën. E vetmja që fiton është letërsia, mbasi në fund, Arturo ia del të realizojë ëndrrën për t’u bërë shkrimtar. I vetmi që i mbijeton barrës së rëndë të jetës, është arti. Fati ka ekonominë e vet dhe saherë jep me një dorë, merr me tjetrën. Por horizonti i veprës së Fante-s nuk është filozofik e as religjioz, aq sa është mirëfilli letrar dhe estetik.

Bandini është një personazh ku sublimohet i riu që guxon të ëndërrojë, i riu që shpreson se jeta do i japë diçka, dhe kur kjo të ndodhë ai do jetë aty për t’a marrë. Bandini është një monument letrar për të gjithë idealistët e panjohur të botës.

Përgjithësisht veprat e Fante-s janë autobiografike, dhe romansieri fymëzohet lirisht nga ngjarjet e jetës së vet plot tallaze. Por ajo çka përçohet nuk është e dhëna kronologjike a faktike, më shumë se fryma emotive e përvojës së tij jetësore; dhe ajo çka mbetet është një shije mallëngjimi, elegance dhe shprese të zbukuruar nga një frymë ironie në funksion të dashurisë për njerëzimin.

Fante ka vdekur 1983 për shkak të diabetit sidhe për shkak se kishte lindur i vdekshëm. Rroftë John Fante! Dhe fryti më i mirë i shpirtit të tij: Bandini, Arturo Bandini.

përkthyesi: A. C.

Burimi kryesor për të dhënat biografike: Full of Life, A Bioghraphy of John Fante, Stephen Cooper 1999.

Lo Straniero, speciale sulla poesia albanese

Sul numero di questo mese, Lo Straniero oltre a tre interventi sul Kosovo, ha pubblicato uno speciale sulla poesia albanese. Quattro poeti per tre generazioni. Qui si riporta il primo poeta scelto, il maestro Martin Camaj.
www.lostraniero.net

Martin Camaj

C'è una vecchia città

-Palermo 1968 -

C'è una vecchia città sorta presto

sui meandri delle rocce

e non ha del mare il sentore.

Ha occhi stanchi, rivolti

in basso

bruciati dal sole disciolto

in acque salmastre come sangue.

C'è questa vecchia città

condita di palmizi nuovi al cielo

e un brusio di umane voci

senza eco, ai quattro venti, cordoglio

prolungato dacché è sorta

a oggi.

Elegia prima

Quando io sarò sfinito

dalle fatiche degli anni ripidi come rocce

non stare in pena o Taze, per me

steso su tavole di morte

agnello pronto al sacrificio.

Lascia che le vecchie piangano su me quel giorno

i loro morti, di vecchia data.

Un'ultima volontà, o donna:

quando morì mio padre, abbattemmo due buoi

per saziare gli affamati e le formiche dei campi

con briciole di pane.

Ma io morirò tra gente sempre

sazia,

per questo nei miei pranzi offrite

solo caffé amaro.

La notte del concerto

Nemmeno la neve è bianca in questo vespro.

La gente s'affretta a passi gravi

alle finestre di suono.

Nella sala di concerto persino i dittatori

conoscono la misura degli strumenti.

Gli uditori dalle orecchie fini han chiuso gli occhi

hanno carpito zampilli di tetti antichi,

incendî di città e legna secca.

Al tempo di turno gazzarramente il vento

ha inarcato il grano tenero verso la terra.

Nella sala di concerto persino il dirigente

a occhi chiusi non vede che suoni

accesi in un vortice di tenebra.

Due generazioni

Mio padre era

uomo di triste figura

albero d'ulivo senza foglie

ma con frutti neri ad ogni ramo.

Il suo verbo riecheggiava in noi

fragorosamente

quasi fosse l'ululato di un lupo

famelico solo tra rocce.

Mio fratello ebbe

a prendere il suo posto,

mio fratello scalzo

- vento baio all'orizzonte.

Soffia al fuoco in autunno

a pieni polmoni

e ogni scintilla gli dà un figlio maschio.

Racconto semplice

Vorrei volare sulle alpi coi piccioni

dissi a mio fratello il sanguigno.

"Non è cosa per noi!"

Non m'hai compreso, gli dissi, voglio darmi allo studio.

"Il latino – disse – non fa per noi:

impara prima la lingua del serpente!"

Mio fratello il sanguigno

a sei anni sapeva piantare al volo la lesina

in terra,

a dieci – tre spanne sulla testa il coltello

nel tronco novello.

Una volta scrutato

la mia mente ne convenne e disse:

"Siam due mani per una sola testa: spartiamoci i doveri:

a me la spada – a te la penna!"

a cura di A.C.

CAOS

Shpetim Kelmendi

CAOS

Nessuno può chiamare sbagliata la mia idea che questo mondo incasinato e cacofonico, è comunque abitato da gente normale. Un uomo che parla, vive, agisce e si muove secondo regole e leggi dialettiche, è senza dubbio normale. Detiene il suo inamovibile posto che serve per gli altri come punto di riferimento, e va sotto l’appellativo di “normalità classica”.

Ma non soffermiamoci su questo.

Si può credere che il poeta, lo scienziato, il truffatore professionista, l’incallito dongiovanni, l’assassino senza scrupoli, siano tutti normali?!

No? Io dico di sì. Normali a tutti gli effetti, a patto che questi non siano degli esemplari, ma rappresentino una colonia all’interno della quale vivono. Il guaio comincia allorquando tutte queste colonie si mischiano l’una con l’altra, come i liquidi con pesi specifici diversi, in uno di quei grandi cilindri di vetro. Allora sì, che si avranno serî problemi.

Commincia il rumore, la scompiglio, il dissidio.

Il poeta si vede circondato da una folla che nel migliore dei casi gli dà dell’anormale, o in genere dell’pazzo. Lo scienziato si ritrova sotto una pressione di tipo nuovo che gli suggerisce il ripudio del lavoro. Il truffatore abbandona il suo rango per diventare un politico. Il dongiovanni incallito risale affiatamente alcune scale per chiedere la mano di una vergine. E l’assassino senza scrupoli, arrampicatosi sul balcone di una ragione strappata con la forza, risale al rango della normalità generale, dove si procura le giuste maschere.

E in fine?!

Infine, qualcuno che osserva da un punto irragiungibile, sicuramente qualche marziano, urla orripilato:

- Dio, ma che cosa sta succedendo laggiù?

traslato da Kantor

La morte del re degli scacchi

A.C.

La morte del re degli scacchi

Desiderio vuol dire secondo l'origine latina: mancanza di una stella. Non c'è niente di più spirituale di questa sensazione di mancanza astrale, ma forse niente è più carnale di questa sofferenza. Poiché la sofferenza come tutte le cose cattive, riguarda le tenebre della carne, più che la luce dell'anima. Le stelle sono fonti di luce, sono generatori sparsi qua e là per l'universo: hanno una loro storia, nascono e muoiono. Nella mancanza di una stella, c'è anche il desiderio che nasca una nuova.

Dobbiamo la nostra esistenza ad una di queste, ed è una stella che noi mediterranei vediamo quasi tutti i giorni – quando non nel cielo, nel nostro modo di comportarci. Eppure ne sentiamo comunque la mancanza e per desiderio, lo cantiamo.

Io nella mia vita ho conosciuto uomini così saggi, che parevano simili a soli. Parabolando con loro, si capisce una cosa fondamentale nell'educazione di un uomo: nulla di ciò che ti accade può essere più grande della tua anima. Ebbene, se io vedessi morire il sole, la mia anima non lo reggerebbe.

Bobby Fischer è morto oggi. Il mio amico a Scutari, ha saputo la notizia giocando a scacchi. Buon per lui, vuol dire che è un vero scacchista.

Bobby Fischer era un astro degli scacchi e dell'intelligenza. Ha avuto ciò che deve guadagnarsi ogni uomo: una moglie; ha avuto una vita. Lui ha fatto sentire tanti scacchisti come dei giocatori di dama. Ma quale scacchista non ha rievocato il genio di Fischer nelle ore difficili delle sfide scacchistiche? Ha concluso presto la sua carriera. Qualcuno suggerisce che si potrebbe chiamare il Rimbaud degli scacchi. Di sicuro, per quanto maledetto, il genio di Fischer non fu evasivo come quello di Rimbaud. Non si addice ad uno scacchista.

Fischer ha avuto quanto di più vitale la vita può dare. Ha avuto dei nemici - forse degni di lui, ad ogni modo, avere dei nemici fa onore ad un uomo.

A chi l'ha amato rimane un amarezza: è morto in esilio. E quando i grandi americani muoiono in esilio, come volete che ci sentiamo noi altri – piccoli esiliati di piccoli paesi.

Morire in esilio: che cattivo infinito! Quando i grandi americani muoiono in esilio, si ha voglia di preparare la valigia. Al costo di farsi arrestare, si ha voglia di tornare a casa. Ma Bobby, non ce l'ha più quest'amarezza oramai. Niente più desiderio, niente più mancanza di stelle, per lui che fu una stella anche da vivo, e adesso prende solo il suo posto nel cielo. Nessuna croce per Bobby, adesso è sceso sul suo trono. Adesso è veramente il re degli scacchi.

apparso su "Lo Straniero", e su "Leitmotif"

I PEDONI

L'associazione Dodona ha il piacere di segnalarvi l'uscita del primo libro, della collana I Pedoni. I Pedoni sono libricini di autori che possono promuovere: le altre collane sono I Cavalli, Gli Alfieri, Le Torri, Le Regine e I Re. I Pedoni non possono promuovere ai Re.

"Snack Bar Mediterran" raccoglie alcune poesie inedite e alcune edite su riviste quali "El Aleph", "Lo Straniero", "Poliscritture", "SuolediVento". L'autore, che è anche uno dei fondatori della Dodona, continua con il suo tradimento della lingua natia. Il titolo si riferisce all'omonimo locale nel centro di Scutari, dove l'autore s'incontrava con gli amici nei difficili anni fine Novanta.

Chi desidera una copia (cartacea o pdf) di questo libro, o ulteriori info sull'attività della Dodona, può contattarci a questo indirizzo di e-mail: associazionedodona@gmail.com.

A volte il mare

alla memoria di Frederik Rreshpja

a volte il mare è un cane rabbioso

un sangue di bile, non un cielo

a volte la sua schiuma è solo la bava

del tempo

per quei giorni fece Dio la montagna

il fulmine che pasce nidi ermi

di vipere sciolte, la notte a sonagli

poi la neve, il sale dolce sulle creste

a volte il mare non sa cosa fare

si lascia annegare e scompare

a volte il mare può far impazzire

può fare perdere un uomo per sempre

cerca quelle volte la montagna

a volte la montagna non va da Maometto

cade in ginocchio e va in frantumi

per quei giorno fece Dio il mare

cimitero di amori e di marmi

a volte si muore nel mezzo del cammino

lungo il tragitto dalla montagna al mare

eppure basta dire "mare" lentamente

basta dire "mare" con gli occhi fissi in cielo

basta dire "mare" all'orecchio di una conchiglia

piena delle tue lacrime, col cuor librato al vento

basta dire "mare" all'orecchio di montagna

basta dire "monte" guardando gli angeli del mare

Nato e cresciuto in Paradiso

di Satana

si sa che è nato e cresciuto

in paradiso

ma un giorno si è ribellato al creatore

e Questi non lo ha ucciso

sarebbe stato commettere un male?

ha forse riconosciuto in lui parte della sua opera?

fatto sta che non lo ha ucciso

così rendendolo più forte

per lo meno per un certo tempo e in un certo spazio

When God caught Adam in the act

naked as meanest Eden's worm

the Snake jumped into his heart

and there he lies till nowadays

while the Earth is crowded of his seed

whose seed?

that snake still bites us on our hearts

once every single heartbeat

some call it consciousness of manhood

others recall of law divine

La mosca di burro (The butter fly)

la bolla che ribolle

in sogni di sapone

il nido ancestrale di tutte le forme

il bagno di tutti gli arsi asfalti di città

la mosca di burro

ampolla di spine rovinose

bosco di ombre fangose

bacino d'acque vorticose

lima sinuosa

peluria sontuosa

farfalla nera minacciosa

inceneritore di sogni e mondi

uovo per soli uomini sodi

eterna origine animale

buco tra dodici anelli che agogna la freccia regale

là dove ha termine e inizio

il supplizio chiamato supplizio

Il Kosovo non fu mai incorporato nella Serbia

Noel Malcolm

Scrittore e storiografo inglese (1956), è tra i fondatori del British Helsinki Human Rights Group. Tra le sue pubblicazione ricordiamo: Bosnia: A short History (1994), Storia della Bosnia, Bompiani 2000; e una fondamentale: Kosovo: A short history (1998), Storia del Kosovo, Bompiani, 1999.

Il Kosovo non fu mai incorporato nella Serbia

Il 1 dicembre 1918 fu proclamato il nuovo stato jugoslavo, chiamato ufficialmente "Il regno dei serbi, dei croati e degli sloveni", che univa il Regno di Serbia, il Regno del Montenegro e alcune parti dell'Austro-Ungheria, inclusi territori della Slovenia e della Croazia. La Serbia ne è stato l'elemento dominante, non solo grazie alle sue dimensioni e al suo esercito vincitore, ma a causa del re della Serbia. Per quanto riguarda il Kosovo, in questo processo è stato considerato come facente parte del regno serbo. In quei tempi, tutti gli analisti e gli storici sembrano aver accettato questo come una dichiarazione chiara che derivava da un fatto legale, ma la verità – finanche i fatti legali presentano dei problemi – è completamente diversa. Il Kosovo non è mai stato legalmente incorporato nello stato serbo.

Quando il Kosovo fu occupato negli anni 1911-1913, la Serbia funzionava sotto la sua costituzione del tempo. L'articolo quattro di questa costituzione dichiara chiaramente che nessun cambio dei confini della Serbia non sarà valido, se prima non ci si è trovati d'accordo e non è stato approvato dalla Grande Assemblea Nazionale, non dall'Assemblea Ordinaria o dal parlamento, ma da un'assemblea speciale che si convocava per trattare le questioni costituzionali. Una Grande Assemblea Nazionale non fu mai convocata per discutere o ratificare l'allargamento dei confini della Serbia per includere il Kosovo e la Macedonia. Qualcuno può controbattere che anche se non si sono seguite le corrette procedure per le questioni soggette alle richieste della costituzione interna della Serbia, i territori furono annessi in modo appropriato alle condizioni della legge internazionale sotto le competenze che un re ha di sottoscrivere dei trattati. Però, la strana verità è che il Kosovo non fu mai incorporato in forma legale nella Serbia secondo qualche standard della legge internazionale.

Quando un territorio passa da uno stato all'altro in conseguenza alla occupazione in tempo di guerra, il trasferimento va riconosciuto con un trattato sottoscritto tra le due parti guerreggianti. Un simile trattato, il Trattato di Londra dell'anno 1913, fu compilato tra gli alleati balcanici (compresa la Serbia) e lo stato ottomano alla fine della guerra tra loro, ma non fu mai ratificato dalla Serbia e di conseguenza non ha mai avuto effetto legale. Un altro trattato, il Trattato di Bucarest dell'anno 1913, fu sottoscritto alla fine della Seconda Guerra Balcanica (una guerra che scoppiò in senno agli alleati balcanici vincitori, e contrappose la Bulgaria alle altre nazioni). Questo trattato conteneva delle dichiarazioni sui cambiamenti territoriali, quanto meno in Macedonia e al contempo fu firmato e ratificato, ma lo stato ottomano non era parte in questo trattato. Così che, la dichiarazione di questo trattato circa i territori ex-ottomani rioccupati non può dare a questa occupazione un potere legale. Nel marzo 1914, la Serbia e lo stato ottomano compilarono un nuovo trattato, il Trattato di Istanbul che avrebbe riesaminato il Trattato mai ratificato di Londra, per ratificarlo su quei problemi che disturbarono entrambi questi paesi. Sfortunatamente, questo trattato non avrebbe potuto nascondere la manovra, perché non fu mai ratificato, con la scusante che la questione era stata definita con la dichiarazione di guerra tra i due stati nell'ottobre 1914. Il problema non fu risolto direttamente dai successivi trattati tra la Turchia e la Jugoslavia, come il Trattato di Sevra del 1920, che diventa non valido, o il Trattato di Ancara dell'anno 1925, che nonostante includesse una intesa reciproca tra i due stati, non faceva nessuna valutazione o prendeva decisioni specifiche sui territori passati da uno stato all'altro negli anni 1912-1913.

Il caso dell'assegnazione del Kosovo è divenuto un caso legale, però in una forma un po' indiretta. La Jugoslavia e la Turchia, diventando membri della Lega delle Nazioni avevano degli impegni in rispetto all'Articolo Dieci del Patto della Lega delle nazioni per garantire la sovranità territoriale l'una dell'altra. Questo non prova nulla, poiché l'integrità territoriale si riferisce a quei territori che sono in possesso dai rispettivi stati. Se uno stato occupa ingiustamente una parte di un altro stato, essendo membro della Lega delle Nazioni, nessuno stato è tenuto a riconoscere questa ingiusta occupazione, ma se questo punto attorno al Patto della Lega delle Nazioni si combina con una osservazione attenta; supponiamo che la Turchia agisse come se considerasse questi territori della Jugoslavia – non solo la Turchia non ha mai deposto un obiezione formale, ma, all'incontrario, essa ha aperto senza esitare un consolato a Scopje – poi furono fatti dei tentativi per un caso legale, forse nel trattato di Ancara dell'anno 1925. Un problema, comunque è chiaro: questo caso legale aveva a che fare con il riconoscimento da parte della Turchia del fatto che la Kosovo era parte della Jugoslavia e non della Serbia. La Jugoslavia si unisce alla Lega delle Nazioni e sottoscrive il Trattato di Ancara.

Allo stesso modo, gli albanesi del Kosovo non divennero cittadini della Serbia, ma della Jugoslavia. L'unico trattato dell'anteguerra che discute la nazionalità dei kosovari ("la nazionalità" in termini legali, per esempio, la cittadinanza nazionale) è stato il Trattato di Istanbul, l'articolo quattro del quale dice che, "gli individui che abitano i territori consegnati alla Serbia diventeranno soggetti serbi", ma questo trattato, come abbiamo visto, non ha mai ricevuto potere legale. La politica ufficiale del regno di Serbia è stata di esclusione degli albanesi del Kosovo (e degli altri musulmani in Kosovo e Macedonia) dal servizio militare in tempo di guerra anche se questa politica fu ampiamente calpestata. Il fatto che essa esisteva conferma ancora una volta che questa gente veniva pensata come se appartenesse a un'altra categoria da quella dei comuni cittadini serbi. Infatti, la prima legge che regolava lo statuto della loro cittadinanza è stata la Legge Nazionale Jugoslava dell'anno 1928, che non pretese di confermare qualche statuto esistente, ma s'esprime chiaramente che essa avrebbe creato uno statuto per la prima volta. Gli albanesi che erano vissuti in Kosovo dall'anno 1913 fino all'anno 1918, quando venne creata la Jugoslavia, venivano definiti (nel paragrafo 4 della parte 55 della legge) come "non slavi" che "acquisiscono la nazionalità del regno" (secondo il paragrafo 2 di questa parte).

I fatti legali contengono qualcosa di non comune con molti aspetti della odierna realtà. Fin dall'anno 1918, gli albanesi del Kosovo vengono trattati come cittadini jugoslavi. A loro era stato dato il diritto di voto nelle elezioni dell'Assemblea Costituzionale e dei rispettivi parlamenti; loro venivano richiamati al servizio militare, etc. In diverse forme, alla maggioranza della popolazione albanese del Kosovo non fu concesso di godere di tutti i diritti di un comune cittadino jugoslavo. Le più importanti limitazioni erano legate alla lingua albanese. Nel Trattato della Difesa delle Minoranze, che loro sottoscrissero per imposizione nell'anno 1919, la Jugoslavia prometteva di garantire l'istruzione elementare nella lingua locale in tutte le zone dove "una porzione considerevole" della popolazione aveva una lingua diversa da quella serbo-croata. Oltre a questo, le minoranze hanno avuto il diritto di edificare a loro spese "scuole e altre istituzioni di educazione, con il diritto di usare la loro lingua e professare la loro religione liberamente". Addirittura, la Jugoslavia si impegnò a garantire una totale difesa della vita e della libertà di tutti gli abitanti del regno senza distinzione di nazionalità, lingua, razza o provenienza.

Queste promesse, in particolare quelle legate alla lingua, furono apertamente ignorate. Fino all'anno 1930, in tutto il Kosovo non si avranno scuole in lingua albanese, ad esclusione di alcune scuole clandestine. In oltre, non si avrà nemmeno una edizione in lingua albanese in vendita, anche se tutte le altre minoranze in Jugoslavia (inclusi i tedeschi, gli ungheresi, i cechi, i turchi perfino i romeni) avevano i loro giornali. Tra le ragioni ufficiali di questa situazione di miseria s'adottavano le pretese che la maggioranza degli albanesi era analfabeta e che era difficile trovare maestri di scuola che parlavano albanese, ma queste erano giustificazioni non sincere, fin tanto che il 75% della popolazione del Monte Negro era analfabeta nell'anno 1918. La verità, come attesta un gran numero di fatti, era che la lingua albanese è stata isolata nel modo più attivo.

La posizione ufficiale jugoslava non è stata senza problemi. Una dichiarazione compilata dalla delegazione jugoslava alla Lega delle Nazioni, in risposta alle critiche degli albanesi nell'anno 1929, si esprimeva apertamente: "Noi ci atteniamo alla dichiarazione che nelle nostre regioni del sud, che facevano parte del nostro stato e furono annesse al nostro regno prima del gennaio 1919, non vi sono minoranze nazionali. Questa posizione è anche l'ultima parola sulla questione del riconoscimento delle minoranze nella Serbia meridionale". D'altra parte, il censimento dell'anno 1921, segnala cifre albanofone; 439.657 in tutta la Jugoslavia, dei quali 288.900 erano in Kosovo. Queste cifre, venivano comunque considerate come sottovalutate, non solo dai rappresentanti degli albanesi, ma anche dagli osservatori stranieri: l'esperto italiano in Albania Antonio Baldacci, per esempio, pensava che nell'anno 1920, in Jugoslavia c'erano circa 700 mila albanesi e nell'anno 1931, il geografo romeno, Nicolae Popp, fissa questa cifra a 800 mila. Se i compilatori del censimento avessero registrato 67 mila albanofoni in più, gli albanesi si sarebbero schierati come la seconda minoranza più grande nel paese dopo gli sloveni, arrivando prima dei tedeschi e degli ungheresi.

Come è possibile che le autorità evidenziassero centinaia di migliaia di albanesi e esprimessero che non esisteva nessuna minoranza nazionale in Kosovo o Macedonia? La tesi degli arnauti[1], sviluppata da Miloshevic e Gopcevic alla fine del secolo XIX è diventata filosofia centrale nell'ideologia ufficiale, inizialmente per il regno serbo e più tardi per lo stato jugoslavo. Una sfilza di libri scritti durante il periodo 1912-1913 hanno cercato di giustificare l'occupazione serba, mettendo l'accento su questo tema, anche se spesso questo è stato combinato in forma sconsiderata con la pretesa che gli albanesi erano cittadini di seconda mano.

---

[1] La famosa tesi del sciovinismo serbo, secondo cui gli albanesi non erano autoctoni, ma barbari venuti al seguito dell'impero ottomano.

NIRVANA

Borges

Problemi i Nirvana-s

Me pohue se tërheqja që ushtron budizmi mbi mendjet e imagjinatat oksidentale rrijedh nga fjala nirvana është sak një egzagjerim por që gjithsesi përmban një pjesëz të vërtete. Duket e pamundur, në fakt, që një fjalë kaq tingullore dhe enigmatike të mos ketë në vetvete diç të çmuar. Letrarët europianë e amerikanë e përdorin, prose rrallë në kuptimin fillimor; mjafton me kujtue argjentinasin Lugones, që e përdorpër të shenjuar limontinë e konfuzionin:

e vagtë një tutë e mësyn

e përfund e shenjon

nga ajo nirvana pa formë…

Më pak eufonike është forma nibbana e ajo kineze, ni-pan. Nirvana është fjala sanskrite që, etimologjikisht, vlen «fikje», «shuarje»; mudnd edhe të përkthehet me «shuarjen» e «fikjen». Fjala vjen ndoresh, përderisa testet klasike të budizmit e kanë zakon me e krahasue ndërgjegjen me flakën e një llambe, që është e s’është e njejta në orë të ndryshme të natës.

Nuk e krijoi Buda këtë zë, që përdoret edhe nga janistët. Te Mahabharata flitet për Nirvana e shpesh për brahma-nirvana-n, shuarje në Brahma. Shprehja «me u fikë në Brahma, me u fikë në hyjni» sugjeron një pikël që humbet në oqean a një xixë që zhduket në zjarrin kozmik. Daussen vëzhgon se, për indianët, shpriti individual është i gjithë oqeani e i gjithë zjarri. Në shumë pasazhe Nirvana ëhstë simbol i Brahams e i lumturisë; me u fikë në Brahma është të rrokësh me mendje se je Brahma.

Kurse budizmi, duke paraprirë Hume-in, mohon ndërgegjen e materies, objektin e subjektin, shpirtine hyjninë. Për Upanshadas-et[1] proçesi kozmik është ëndrra e një zoti; për budizmin egziston një ëndërr pa ëndërrues. Prapa ëndrrës dhe poshtë saj nuk ka asgjë. Nirvana është shpëtimi i vetëm.

Studiuesit e parë europianë e theksuan karakterin negativ të Nirvanës; P. Dahlmann e quajti «abis ateizmi e nihilizmi»; Burnof e përktheu anéantissement, asgjësim; Schopenhauer, që aq i ka influencuar interpretimet oksidentale të doktrinës së Budës, e konsideron Nirvanën një eufemizëm për fjalën asgjë: «Për atë ku ka vdekur vullneti, ky univers kaq real me udhët e qumështit e diejt e tij është, tekstualisht, asgjë». Rhys Davis, me të tjerë, na kujton se Nirvana është një gjendje që mund të arrihet në këtë jetë e konsiston jo në një shuarje të ndërgjegjes, por të tremëkateve kryesore: sensualiteti, ligësia e injoranca. Pischel flet për shuatjen e etjes, trishna. Mbërritur Nirvana para vdekjes, veprimit e shenjtit s’ projektojnë më asnjë karma; ai mudn të falë mirësi a të kryejë krime pa gjeneruar kjo gjë shpërblime a dënime, prejse është liruar nga Rrota e nuk do rilindet.

Buda, nën fikun e shenjtë, arriti Niravana-n; dyzet vjet më vonë, kur vdiq përgjithnjë trupi i tij fizik, parinirvanan a nirvana e plotë. Në të vërtetë universi duhet të prâjë për të shëlbuarin nga çasti kur ai e kupton natyrën e tij iluzore. Mbas zbulesës së tmerrshme duhet të vdesë, siç vdes ai që e ka parë Zoti sy në sy (Jehovai, mbi Sinai, i tha Moisiut: «Nuk do mundesh me më pa në fytyrë, spese askush s’ do mudn të më shohë e të jetojë»). Në tekstet e Vedanatas lexohet se njeriu vazhdon të jetojë pas zbulesës si tornoja e poçarit vijon të vërtitet pasiqë vazoja ka përfunduar. Ai jeton prej impulsit të akteve që kryen para zbulesës; ato që kryen më pas s’ kanë pasoja. Jivan-mukti (i shpëtuari në gjallje) vijon të jetojë si dikush që ëndërron duke e ditur se po ëndërron e lejon që ëndrra të rrjedhë. Sankara propozon këtë sqarim: «Sikundër njeriu syçartall nuk sheh një herë por dy, por e di se ka vetëm një, ashtu njeriu i shpëtuar vijon me e perceptue botën shqisore por e din se është e rreme».

Dahlmann citon në një pasazh epik: «Sukses e mossukses, jetë e vdekje, kënaqësi fizike e dhimbje fizike; nuk jam mik as armik i këtyre sajimeve». Në tantrat, tekstet që ilustrojnë një degjenerim të budizmit të ndodhur në shekullin e nëntë, gjejmë reduktime në absurd të këtij pasazhi: «Par atë një fije kashte është një xhevahir... një gjellë si balta; një himn lavdi si dhimbja, qielli si ferri, e keqja si e mira».

Neofitet pregaditen për Nirvana-n nëpërmjet ushtrimesh të përditshme irrealiteti. Duke ecur rrugës, duke bisueduar, duke ngrënë, duke pirë, duhet të reflektojnë se aktet të tilla janë kalimtare e iluzore e se nukpresupozojnë një aktor, një subjekt të përhershëm.

Për mistikët hebrenj, kristianë e islamikë imazhet ku shprehet ekstaza janë përgjithësisht të një natyre atnore a dasmore; për budizmin, Nirvana është «porti i strehës, ishull mes përrenjsh, shpellë e freskët, bregu tjetër, aytet i shenjtë, panacea (bukënore), ambrosia, ujë që e prân etjen e pasioneve, breg ku gjejnë shpëtim anijembyturit e lumit të cikleve». Në Pyetjet e Mbretit Milinda lexohet se Nirvana është e pakohë dhe se shqisat nuk mund ta perceptojnë. Edhe pse arrihet me anë të një sërë shkasesh, Nirvana u paraprin dhe egziston jashtë tyre; përmasa e saj dhe kohëzgjatja e saj, në fund, janë të parrokshme (të pathënshme). Hermann Oldenberg vrojton se budistët e konceptojnë metafizikisht si një vend ku të shëlbyerit pushojnë; thuhet «me hy në Nirvana». Në Pyetjet e Mbretit Milinda shkruehet se, sikundër lumenjtë hyjnë në det e ky nuk mbushet, qeniet hyjnë në Nirvana pa e ngopur kurrë. Mund të kujtojmë frazën analoge të Ekleziastit: «Të gjithë lumenjtë shkojnë në det e deti s’zmadhohet», sipas variantit të Cipriano di Valera-s.

Mbase enigma e Nirvana-s është identike me enigmën e gjumit; te Upanishidas-et lexohet se njerëzit e zhytur në gjumë të thellë janë universi. Sipas Satkhyam, kondita e shpirtit në gjumë të thellë është po ajo që do mbërrijë pas çlirimit. Jeta e çliruar është si një pasqyrë ku s’prehet asnjë refleks.

Studiuesi austriak Erich Frauwallner në Geschihte der indischer Philosofie (Salsburg, 1953) ka përtëritur idenë toë të Niravana-s me anë të studimit të domethanies së kësaj fjale n’ epokën e Budës. E dijmë saora se Nirvana don me thanë «shuarje». Për ne shuarja e një flake barazvlen me asgjësimin e saj; për indianët flaka egziston para se të ndizet e tejzgjat pasi të jetë shuar. Me ndezë një zjarr është ta bësh të dukshme; me e shue është me e zhdukë, jo me e shkatërrue. Po kjo, sipas Budës, ndodh me ndërgjegjen: kur pranojmë trupin e ndjejmë; kur trupi vdes ajo zhduket, por s’prân s’egzistuari. Duke folut opër Nirava-n, Buda përdor fjalë pozitive; flet për një sferë të Nirvana-s që është një qytet i Nirvana-s.

Aprendistati i Nirvana-s është esencialja e doktrinës së predikuar nga Buda. Ky e pati arritur njohjen e të gjithë mistereve t’universit, por ajo që i vuri vetes detyrë me mësue ishte mënyra me u çlirue nga Samsara a bota e njohjeve. Tekstet flasin për doktrinë e grushtit të mbedhur, që mban dijen universale, a të dorës së hapur, që shpërndan të vërtetat që na nevojiten. Një traditë referon se Buda i tregoi një gjethe dishepujvee u tha se lidhja mes asaj gjethje dhe mijërava që popullonin pemët e pyllit ishte e njëjta që gjallonte mes asaj çka kish mësuar e dijet e tij të pafundme.

kthyer për Rafinerinë nga Kantor

---

[1] Traktate filozofike e teologjike të bazuara mbi Vedat që i interpretojnë e kmentojnë.