CAOS

Shpetim Kelmendi

CAOS

Nessuno può chiamare sbagliata la mia idea che questo mondo incasinato e cacofonico, è comunque abitato da gente normale. Un uomo che parla, vive, agisce e si muove secondo regole e leggi dialettiche, è senza dubbio normale. Detiene il suo inamovibile posto che serve per gli altri come punto di riferimento, e va sotto l’appellativo di “normalità classica”.

Ma non soffermiamoci su questo.

Si può credere che il poeta, lo scienziato, il truffatore professionista, l’incallito dongiovanni, l’assassino senza scrupoli, siano tutti normali?!

No? Io dico di sì. Normali a tutti gli effetti, a patto che questi non siano degli esemplari, ma rappresentino una colonia all’interno della quale vivono. Il guaio comincia allorquando tutte queste colonie si mischiano l’una con l’altra, come i liquidi con pesi specifici diversi, in uno di quei grandi cilindri di vetro. Allora sì, che si avranno serî problemi.

Commincia il rumore, la scompiglio, il dissidio.

Il poeta si vede circondato da una folla che nel migliore dei casi gli dà dell’anormale, o in genere dell’pazzo. Lo scienziato si ritrova sotto una pressione di tipo nuovo che gli suggerisce il ripudio del lavoro. Il truffatore abbandona il suo rango per diventare un politico. Il dongiovanni incallito risale affiatamente alcune scale per chiedere la mano di una vergine. E l’assassino senza scrupoli, arrampicatosi sul balcone di una ragione strappata con la forza, risale al rango della normalità generale, dove si procura le giuste maschere.

E in fine?!

Infine, qualcuno che osserva da un punto irragiungibile, sicuramente qualche marziano, urla orripilato:

- Dio, ma che cosa sta succedendo laggiù?

traslato da Kantor

La morte del re degli scacchi

A.C.

La morte del re degli scacchi

Desiderio vuol dire secondo l'origine latina: mancanza di una stella. Non c'è niente di più spirituale di questa sensazione di mancanza astrale, ma forse niente è più carnale di questa sofferenza. Poiché la sofferenza come tutte le cose cattive, riguarda le tenebre della carne, più che la luce dell'anima. Le stelle sono fonti di luce, sono generatori sparsi qua e là per l'universo: hanno una loro storia, nascono e muoiono. Nella mancanza di una stella, c'è anche il desiderio che nasca una nuova.

Dobbiamo la nostra esistenza ad una di queste, ed è una stella che noi mediterranei vediamo quasi tutti i giorni – quando non nel cielo, nel nostro modo di comportarci. Eppure ne sentiamo comunque la mancanza e per desiderio, lo cantiamo.

Io nella mia vita ho conosciuto uomini così saggi, che parevano simili a soli. Parabolando con loro, si capisce una cosa fondamentale nell'educazione di un uomo: nulla di ciò che ti accade può essere più grande della tua anima. Ebbene, se io vedessi morire il sole, la mia anima non lo reggerebbe.

Bobby Fischer è morto oggi. Il mio amico a Scutari, ha saputo la notizia giocando a scacchi. Buon per lui, vuol dire che è un vero scacchista.

Bobby Fischer era un astro degli scacchi e dell'intelligenza. Ha avuto ciò che deve guadagnarsi ogni uomo: una moglie; ha avuto una vita. Lui ha fatto sentire tanti scacchisti come dei giocatori di dama. Ma quale scacchista non ha rievocato il genio di Fischer nelle ore difficili delle sfide scacchistiche? Ha concluso presto la sua carriera. Qualcuno suggerisce che si potrebbe chiamare il Rimbaud degli scacchi. Di sicuro, per quanto maledetto, il genio di Fischer non fu evasivo come quello di Rimbaud. Non si addice ad uno scacchista.

Fischer ha avuto quanto di più vitale la vita può dare. Ha avuto dei nemici - forse degni di lui, ad ogni modo, avere dei nemici fa onore ad un uomo.

A chi l'ha amato rimane un amarezza: è morto in esilio. E quando i grandi americani muoiono in esilio, come volete che ci sentiamo noi altri – piccoli esiliati di piccoli paesi.

Morire in esilio: che cattivo infinito! Quando i grandi americani muoiono in esilio, si ha voglia di preparare la valigia. Al costo di farsi arrestare, si ha voglia di tornare a casa. Ma Bobby, non ce l'ha più quest'amarezza oramai. Niente più desiderio, niente più mancanza di stelle, per lui che fu una stella anche da vivo, e adesso prende solo il suo posto nel cielo. Nessuna croce per Bobby, adesso è sceso sul suo trono. Adesso è veramente il re degli scacchi.

apparso su "Lo Straniero", e su "Leitmotif"

I PEDONI

L'associazione Dodona ha il piacere di segnalarvi l'uscita del primo libro, della collana I Pedoni. I Pedoni sono libricini di autori che possono promuovere: le altre collane sono I Cavalli, Gli Alfieri, Le Torri, Le Regine e I Re. I Pedoni non possono promuovere ai Re.

"Snack Bar Mediterran" raccoglie alcune poesie inedite e alcune edite su riviste quali "El Aleph", "Lo Straniero", "Poliscritture", "SuolediVento". L'autore, che è anche uno dei fondatori della Dodona, continua con il suo tradimento della lingua natia. Il titolo si riferisce all'omonimo locale nel centro di Scutari, dove l'autore s'incontrava con gli amici nei difficili anni fine Novanta.

Chi desidera una copia (cartacea o pdf) di questo libro, o ulteriori info sull'attività della Dodona, può contattarci a questo indirizzo di e-mail: associazionedodona@gmail.com.

A volte il mare

alla memoria di Frederik Rreshpja

a volte il mare è un cane rabbioso

un sangue di bile, non un cielo

a volte la sua schiuma è solo la bava

del tempo

per quei giorni fece Dio la montagna

il fulmine che pasce nidi ermi

di vipere sciolte, la notte a sonagli

poi la neve, il sale dolce sulle creste

a volte il mare non sa cosa fare

si lascia annegare e scompare

a volte il mare può far impazzire

può fare perdere un uomo per sempre

cerca quelle volte la montagna

a volte la montagna non va da Maometto

cade in ginocchio e va in frantumi

per quei giorno fece Dio il mare

cimitero di amori e di marmi

a volte si muore nel mezzo del cammino

lungo il tragitto dalla montagna al mare

eppure basta dire "mare" lentamente

basta dire "mare" con gli occhi fissi in cielo

basta dire "mare" all'orecchio di una conchiglia

piena delle tue lacrime, col cuor librato al vento

basta dire "mare" all'orecchio di montagna

basta dire "monte" guardando gli angeli del mare

Nato e cresciuto in Paradiso

di Satana

si sa che è nato e cresciuto

in paradiso

ma un giorno si è ribellato al creatore

e Questi non lo ha ucciso

sarebbe stato commettere un male?

ha forse riconosciuto in lui parte della sua opera?

fatto sta che non lo ha ucciso

così rendendolo più forte

per lo meno per un certo tempo e in un certo spazio

When God caught Adam in the act

naked as meanest Eden's worm

the Snake jumped into his heart

and there he lies till nowadays

while the Earth is crowded of his seed

whose seed?

that snake still bites us on our hearts

once every single heartbeat

some call it consciousness of manhood

others recall of law divine

La mosca di burro (The butter fly)

la bolla che ribolle

in sogni di sapone

il nido ancestrale di tutte le forme

il bagno di tutti gli arsi asfalti di città

la mosca di burro

ampolla di spine rovinose

bosco di ombre fangose

bacino d'acque vorticose

lima sinuosa

peluria sontuosa

farfalla nera minacciosa

inceneritore di sogni e mondi

uovo per soli uomini sodi

eterna origine animale

buco tra dodici anelli che agogna la freccia regale

là dove ha termine e inizio

il supplizio chiamato supplizio

Il Kosovo non fu mai incorporato nella Serbia

Noel Malcolm

Scrittore e storiografo inglese (1956), è tra i fondatori del British Helsinki Human Rights Group. Tra le sue pubblicazione ricordiamo: Bosnia: A short History (1994), Storia della Bosnia, Bompiani 2000; e una fondamentale: Kosovo: A short history (1998), Storia del Kosovo, Bompiani, 1999.

Il Kosovo non fu mai incorporato nella Serbia

Il 1 dicembre 1918 fu proclamato il nuovo stato jugoslavo, chiamato ufficialmente "Il regno dei serbi, dei croati e degli sloveni", che univa il Regno di Serbia, il Regno del Montenegro e alcune parti dell'Austro-Ungheria, inclusi territori della Slovenia e della Croazia. La Serbia ne è stato l'elemento dominante, non solo grazie alle sue dimensioni e al suo esercito vincitore, ma a causa del re della Serbia. Per quanto riguarda il Kosovo, in questo processo è stato considerato come facente parte del regno serbo. In quei tempi, tutti gli analisti e gli storici sembrano aver accettato questo come una dichiarazione chiara che derivava da un fatto legale, ma la verità – finanche i fatti legali presentano dei problemi – è completamente diversa. Il Kosovo non è mai stato legalmente incorporato nello stato serbo.

Quando il Kosovo fu occupato negli anni 1911-1913, la Serbia funzionava sotto la sua costituzione del tempo. L'articolo quattro di questa costituzione dichiara chiaramente che nessun cambio dei confini della Serbia non sarà valido, se prima non ci si è trovati d'accordo e non è stato approvato dalla Grande Assemblea Nazionale, non dall'Assemblea Ordinaria o dal parlamento, ma da un'assemblea speciale che si convocava per trattare le questioni costituzionali. Una Grande Assemblea Nazionale non fu mai convocata per discutere o ratificare l'allargamento dei confini della Serbia per includere il Kosovo e la Macedonia. Qualcuno può controbattere che anche se non si sono seguite le corrette procedure per le questioni soggette alle richieste della costituzione interna della Serbia, i territori furono annessi in modo appropriato alle condizioni della legge internazionale sotto le competenze che un re ha di sottoscrivere dei trattati. Però, la strana verità è che il Kosovo non fu mai incorporato in forma legale nella Serbia secondo qualche standard della legge internazionale.

Quando un territorio passa da uno stato all'altro in conseguenza alla occupazione in tempo di guerra, il trasferimento va riconosciuto con un trattato sottoscritto tra le due parti guerreggianti. Un simile trattato, il Trattato di Londra dell'anno 1913, fu compilato tra gli alleati balcanici (compresa la Serbia) e lo stato ottomano alla fine della guerra tra loro, ma non fu mai ratificato dalla Serbia e di conseguenza non ha mai avuto effetto legale. Un altro trattato, il Trattato di Bucarest dell'anno 1913, fu sottoscritto alla fine della Seconda Guerra Balcanica (una guerra che scoppiò in senno agli alleati balcanici vincitori, e contrappose la Bulgaria alle altre nazioni). Questo trattato conteneva delle dichiarazioni sui cambiamenti territoriali, quanto meno in Macedonia e al contempo fu firmato e ratificato, ma lo stato ottomano non era parte in questo trattato. Così che, la dichiarazione di questo trattato circa i territori ex-ottomani rioccupati non può dare a questa occupazione un potere legale. Nel marzo 1914, la Serbia e lo stato ottomano compilarono un nuovo trattato, il Trattato di Istanbul che avrebbe riesaminato il Trattato mai ratificato di Londra, per ratificarlo su quei problemi che disturbarono entrambi questi paesi. Sfortunatamente, questo trattato non avrebbe potuto nascondere la manovra, perché non fu mai ratificato, con la scusante che la questione era stata definita con la dichiarazione di guerra tra i due stati nell'ottobre 1914. Il problema non fu risolto direttamente dai successivi trattati tra la Turchia e la Jugoslavia, come il Trattato di Sevra del 1920, che diventa non valido, o il Trattato di Ancara dell'anno 1925, che nonostante includesse una intesa reciproca tra i due stati, non faceva nessuna valutazione o prendeva decisioni specifiche sui territori passati da uno stato all'altro negli anni 1912-1913.

Il caso dell'assegnazione del Kosovo è divenuto un caso legale, però in una forma un po' indiretta. La Jugoslavia e la Turchia, diventando membri della Lega delle Nazioni avevano degli impegni in rispetto all'Articolo Dieci del Patto della Lega delle nazioni per garantire la sovranità territoriale l'una dell'altra. Questo non prova nulla, poiché l'integrità territoriale si riferisce a quei territori che sono in possesso dai rispettivi stati. Se uno stato occupa ingiustamente una parte di un altro stato, essendo membro della Lega delle Nazioni, nessuno stato è tenuto a riconoscere questa ingiusta occupazione, ma se questo punto attorno al Patto della Lega delle Nazioni si combina con una osservazione attenta; supponiamo che la Turchia agisse come se considerasse questi territori della Jugoslavia – non solo la Turchia non ha mai deposto un obiezione formale, ma, all'incontrario, essa ha aperto senza esitare un consolato a Scopje – poi furono fatti dei tentativi per un caso legale, forse nel trattato di Ancara dell'anno 1925. Un problema, comunque è chiaro: questo caso legale aveva a che fare con il riconoscimento da parte della Turchia del fatto che la Kosovo era parte della Jugoslavia e non della Serbia. La Jugoslavia si unisce alla Lega delle Nazioni e sottoscrive il Trattato di Ancara.

Allo stesso modo, gli albanesi del Kosovo non divennero cittadini della Serbia, ma della Jugoslavia. L'unico trattato dell'anteguerra che discute la nazionalità dei kosovari ("la nazionalità" in termini legali, per esempio, la cittadinanza nazionale) è stato il Trattato di Istanbul, l'articolo quattro del quale dice che, "gli individui che abitano i territori consegnati alla Serbia diventeranno soggetti serbi", ma questo trattato, come abbiamo visto, non ha mai ricevuto potere legale. La politica ufficiale del regno di Serbia è stata di esclusione degli albanesi del Kosovo (e degli altri musulmani in Kosovo e Macedonia) dal servizio militare in tempo di guerra anche se questa politica fu ampiamente calpestata. Il fatto che essa esisteva conferma ancora una volta che questa gente veniva pensata come se appartenesse a un'altra categoria da quella dei comuni cittadini serbi. Infatti, la prima legge che regolava lo statuto della loro cittadinanza è stata la Legge Nazionale Jugoslava dell'anno 1928, che non pretese di confermare qualche statuto esistente, ma s'esprime chiaramente che essa avrebbe creato uno statuto per la prima volta. Gli albanesi che erano vissuti in Kosovo dall'anno 1913 fino all'anno 1918, quando venne creata la Jugoslavia, venivano definiti (nel paragrafo 4 della parte 55 della legge) come "non slavi" che "acquisiscono la nazionalità del regno" (secondo il paragrafo 2 di questa parte).

I fatti legali contengono qualcosa di non comune con molti aspetti della odierna realtà. Fin dall'anno 1918, gli albanesi del Kosovo vengono trattati come cittadini jugoslavi. A loro era stato dato il diritto di voto nelle elezioni dell'Assemblea Costituzionale e dei rispettivi parlamenti; loro venivano richiamati al servizio militare, etc. In diverse forme, alla maggioranza della popolazione albanese del Kosovo non fu concesso di godere di tutti i diritti di un comune cittadino jugoslavo. Le più importanti limitazioni erano legate alla lingua albanese. Nel Trattato della Difesa delle Minoranze, che loro sottoscrissero per imposizione nell'anno 1919, la Jugoslavia prometteva di garantire l'istruzione elementare nella lingua locale in tutte le zone dove "una porzione considerevole" della popolazione aveva una lingua diversa da quella serbo-croata. Oltre a questo, le minoranze hanno avuto il diritto di edificare a loro spese "scuole e altre istituzioni di educazione, con il diritto di usare la loro lingua e professare la loro religione liberamente". Addirittura, la Jugoslavia si impegnò a garantire una totale difesa della vita e della libertà di tutti gli abitanti del regno senza distinzione di nazionalità, lingua, razza o provenienza.

Queste promesse, in particolare quelle legate alla lingua, furono apertamente ignorate. Fino all'anno 1930, in tutto il Kosovo non si avranno scuole in lingua albanese, ad esclusione di alcune scuole clandestine. In oltre, non si avrà nemmeno una edizione in lingua albanese in vendita, anche se tutte le altre minoranze in Jugoslavia (inclusi i tedeschi, gli ungheresi, i cechi, i turchi perfino i romeni) avevano i loro giornali. Tra le ragioni ufficiali di questa situazione di miseria s'adottavano le pretese che la maggioranza degli albanesi era analfabeta e che era difficile trovare maestri di scuola che parlavano albanese, ma queste erano giustificazioni non sincere, fin tanto che il 75% della popolazione del Monte Negro era analfabeta nell'anno 1918. La verità, come attesta un gran numero di fatti, era che la lingua albanese è stata isolata nel modo più attivo.

La posizione ufficiale jugoslava non è stata senza problemi. Una dichiarazione compilata dalla delegazione jugoslava alla Lega delle Nazioni, in risposta alle critiche degli albanesi nell'anno 1929, si esprimeva apertamente: "Noi ci atteniamo alla dichiarazione che nelle nostre regioni del sud, che facevano parte del nostro stato e furono annesse al nostro regno prima del gennaio 1919, non vi sono minoranze nazionali. Questa posizione è anche l'ultima parola sulla questione del riconoscimento delle minoranze nella Serbia meridionale". D'altra parte, il censimento dell'anno 1921, segnala cifre albanofone; 439.657 in tutta la Jugoslavia, dei quali 288.900 erano in Kosovo. Queste cifre, venivano comunque considerate come sottovalutate, non solo dai rappresentanti degli albanesi, ma anche dagli osservatori stranieri: l'esperto italiano in Albania Antonio Baldacci, per esempio, pensava che nell'anno 1920, in Jugoslavia c'erano circa 700 mila albanesi e nell'anno 1931, il geografo romeno, Nicolae Popp, fissa questa cifra a 800 mila. Se i compilatori del censimento avessero registrato 67 mila albanofoni in più, gli albanesi si sarebbero schierati come la seconda minoranza più grande nel paese dopo gli sloveni, arrivando prima dei tedeschi e degli ungheresi.

Come è possibile che le autorità evidenziassero centinaia di migliaia di albanesi e esprimessero che non esisteva nessuna minoranza nazionale in Kosovo o Macedonia? La tesi degli arnauti[1], sviluppata da Miloshevic e Gopcevic alla fine del secolo XIX è diventata filosofia centrale nell'ideologia ufficiale, inizialmente per il regno serbo e più tardi per lo stato jugoslavo. Una sfilza di libri scritti durante il periodo 1912-1913 hanno cercato di giustificare l'occupazione serba, mettendo l'accento su questo tema, anche se spesso questo è stato combinato in forma sconsiderata con la pretesa che gli albanesi erano cittadini di seconda mano.

---

[1] La famosa tesi del sciovinismo serbo, secondo cui gli albanesi non erano autoctoni, ma barbari venuti al seguito dell'impero ottomano.

NIRVANA

Borges

Problemi i Nirvana-s

Me pohue se tërheqja që ushtron budizmi mbi mendjet e imagjinatat oksidentale rrijedh nga fjala nirvana është sak një egzagjerim por që gjithsesi përmban një pjesëz të vërtete. Duket e pamundur, në fakt, që një fjalë kaq tingullore dhe enigmatike të mos ketë në vetvete diç të çmuar. Letrarët europianë e amerikanë e përdorin, prose rrallë në kuptimin fillimor; mjafton me kujtue argjentinasin Lugones, që e përdorpër të shenjuar limontinë e konfuzionin:

e vagtë një tutë e mësyn

e përfund e shenjon

nga ajo nirvana pa formë…

Më pak eufonike është forma nibbana e ajo kineze, ni-pan. Nirvana është fjala sanskrite që, etimologjikisht, vlen «fikje», «shuarje»; mudnd edhe të përkthehet me «shuarjen» e «fikjen». Fjala vjen ndoresh, përderisa testet klasike të budizmit e kanë zakon me e krahasue ndërgjegjen me flakën e një llambe, që është e s’është e njejta në orë të ndryshme të natës.

Nuk e krijoi Buda këtë zë, që përdoret edhe nga janistët. Te Mahabharata flitet për Nirvana e shpesh për brahma-nirvana-n, shuarje në Brahma. Shprehja «me u fikë në Brahma, me u fikë në hyjni» sugjeron një pikël që humbet në oqean a një xixë që zhduket në zjarrin kozmik. Daussen vëzhgon se, për indianët, shpriti individual është i gjithë oqeani e i gjithë zjarri. Në shumë pasazhe Nirvana ëhstë simbol i Brahams e i lumturisë; me u fikë në Brahma është të rrokësh me mendje se je Brahma.

Kurse budizmi, duke paraprirë Hume-in, mohon ndërgegjen e materies, objektin e subjektin, shpirtine hyjninë. Për Upanshadas-et[1] proçesi kozmik është ëndrra e një zoti; për budizmin egziston një ëndërr pa ëndërrues. Prapa ëndrrës dhe poshtë saj nuk ka asgjë. Nirvana është shpëtimi i vetëm.

Studiuesit e parë europianë e theksuan karakterin negativ të Nirvanës; P. Dahlmann e quajti «abis ateizmi e nihilizmi»; Burnof e përktheu anéantissement, asgjësim; Schopenhauer, që aq i ka influencuar interpretimet oksidentale të doktrinës së Budës, e konsideron Nirvanën një eufemizëm për fjalën asgjë: «Për atë ku ka vdekur vullneti, ky univers kaq real me udhët e qumështit e diejt e tij është, tekstualisht, asgjë». Rhys Davis, me të tjerë, na kujton se Nirvana është një gjendje që mund të arrihet në këtë jetë e konsiston jo në një shuarje të ndërgjegjes, por të tremëkateve kryesore: sensualiteti, ligësia e injoranca. Pischel flet për shuatjen e etjes, trishna. Mbërritur Nirvana para vdekjes, veprimit e shenjtit s’ projektojnë më asnjë karma; ai mudn të falë mirësi a të kryejë krime pa gjeneruar kjo gjë shpërblime a dënime, prejse është liruar nga Rrota e nuk do rilindet.

Buda, nën fikun e shenjtë, arriti Niravana-n; dyzet vjet më vonë, kur vdiq përgjithnjë trupi i tij fizik, parinirvanan a nirvana e plotë. Në të vërtetë universi duhet të prâjë për të shëlbuarin nga çasti kur ai e kupton natyrën e tij iluzore. Mbas zbulesës së tmerrshme duhet të vdesë, siç vdes ai që e ka parë Zoti sy në sy (Jehovai, mbi Sinai, i tha Moisiut: «Nuk do mundesh me më pa në fytyrë, spese askush s’ do mudn të më shohë e të jetojë»). Në tekstet e Vedanatas lexohet se njeriu vazhdon të jetojë pas zbulesës si tornoja e poçarit vijon të vërtitet pasiqë vazoja ka përfunduar. Ai jeton prej impulsit të akteve që kryen para zbulesës; ato që kryen më pas s’ kanë pasoja. Jivan-mukti (i shpëtuari në gjallje) vijon të jetojë si dikush që ëndërron duke e ditur se po ëndërron e lejon që ëndrra të rrjedhë. Sankara propozon këtë sqarim: «Sikundër njeriu syçartall nuk sheh një herë por dy, por e di se ka vetëm një, ashtu njeriu i shpëtuar vijon me e perceptue botën shqisore por e din se është e rreme».

Dahlmann citon në një pasazh epik: «Sukses e mossukses, jetë e vdekje, kënaqësi fizike e dhimbje fizike; nuk jam mik as armik i këtyre sajimeve». Në tantrat, tekstet që ilustrojnë një degjenerim të budizmit të ndodhur në shekullin e nëntë, gjejmë reduktime në absurd të këtij pasazhi: «Par atë një fije kashte është një xhevahir... një gjellë si balta; një himn lavdi si dhimbja, qielli si ferri, e keqja si e mira».

Neofitet pregaditen për Nirvana-n nëpërmjet ushtrimesh të përditshme irrealiteti. Duke ecur rrugës, duke bisueduar, duke ngrënë, duke pirë, duhet të reflektojnë se aktet të tilla janë kalimtare e iluzore e se nukpresupozojnë një aktor, një subjekt të përhershëm.

Për mistikët hebrenj, kristianë e islamikë imazhet ku shprehet ekstaza janë përgjithësisht të një natyre atnore a dasmore; për budizmin, Nirvana është «porti i strehës, ishull mes përrenjsh, shpellë e freskët, bregu tjetër, aytet i shenjtë, panacea (bukënore), ambrosia, ujë që e prân etjen e pasioneve, breg ku gjejnë shpëtim anijembyturit e lumit të cikleve». Në Pyetjet e Mbretit Milinda lexohet se Nirvana është e pakohë dhe se shqisat nuk mund ta perceptojnë. Edhe pse arrihet me anë të një sërë shkasesh, Nirvana u paraprin dhe egziston jashtë tyre; përmasa e saj dhe kohëzgjatja e saj, në fund, janë të parrokshme (të pathënshme). Hermann Oldenberg vrojton se budistët e konceptojnë metafizikisht si një vend ku të shëlbyerit pushojnë; thuhet «me hy në Nirvana». Në Pyetjet e Mbretit Milinda shkruehet se, sikundër lumenjtë hyjnë në det e ky nuk mbushet, qeniet hyjnë në Nirvana pa e ngopur kurrë. Mund të kujtojmë frazën analoge të Ekleziastit: «Të gjithë lumenjtë shkojnë në det e deti s’zmadhohet», sipas variantit të Cipriano di Valera-s.

Mbase enigma e Nirvana-s është identike me enigmën e gjumit; te Upanishidas-et lexohet se njerëzit e zhytur në gjumë të thellë janë universi. Sipas Satkhyam, kondita e shpirtit në gjumë të thellë është po ajo që do mbërrijë pas çlirimit. Jeta e çliruar është si një pasqyrë ku s’prehet asnjë refleks.

Studiuesi austriak Erich Frauwallner në Geschihte der indischer Philosofie (Salsburg, 1953) ka përtëritur idenë toë të Niravana-s me anë të studimit të domethanies së kësaj fjale n’ epokën e Budës. E dijmë saora se Nirvana don me thanë «shuarje». Për ne shuarja e një flake barazvlen me asgjësimin e saj; për indianët flaka egziston para se të ndizet e tejzgjat pasi të jetë shuar. Me ndezë një zjarr është ta bësh të dukshme; me e shue është me e zhdukë, jo me e shkatërrue. Po kjo, sipas Budës, ndodh me ndërgjegjen: kur pranojmë trupin e ndjejmë; kur trupi vdes ajo zhduket, por s’prân s’egzistuari. Duke folut opër Nirava-n, Buda përdor fjalë pozitive; flet për një sferë të Nirvana-s që është një qytet i Nirvana-s.

Aprendistati i Nirvana-s është esencialja e doktrinës së predikuar nga Buda. Ky e pati arritur njohjen e të gjithë mistereve t’universit, por ajo që i vuri vetes detyrë me mësue ishte mënyra me u çlirue nga Samsara a bota e njohjeve. Tekstet flasin për doktrinë e grushtit të mbedhur, që mban dijen universale, a të dorës së hapur, që shpërndan të vërtetat që na nevojiten. Një traditë referon se Buda i tregoi një gjethe dishepujvee u tha se lidhja mes asaj gjethje dhe mijërava që popullonin pemët e pyllit ishte e njëjta që gjallonte mes asaj çka kish mësuar e dijet e tij të pafundme.

kthyer për Rafinerinë nga Kantor

---

[1] Traktate filozofike e teologjike të bazuara mbi Vedat që i interpretojnë e kmentojnë.

About a girl named Gërta

Heshtje për Gërtën me dy fjalë

Ah Gërta.

Gërta ime, Gërta G.?

Akoma s’më shlyhet zëri yt

Ngadalë kujtimi diku në zemër

Si lumi bregun më përmbyt.

*

Një gjysmë mafiozi i tipit merakli –

Këtë ia pranoj pa rezervë –

Kish çuar, me anë të kamerierit të shkathët

Një koktej të rëndësishëm te tavolina jote.

Unë, që të njihja se të kisha parë te holli

Ty, që më hyre në zemër qysh te pragu

Ty, që e vetme zgjidhe enigmën e recepsionistit gjeni

Ty të pashë tek rrije pa pranuar kurrfarë lidhje

Me atë farë kodoshi, tek e kishe shtyrë në cep të tavolinës koktejin e shkëlqyer.

O Gërta ime e vyer!

Dhe unë për të shmangur çdo bezdi të metëjshme

– Mafiozët s’para e kruajnë me shqiptarët e ndershëm – erdha e u ula te ti

E thirra kamerierin e shkathët ta merrte mbrapsht atë pije.

Dhe kurrë s’kisha parë një tavolinë aq të rrumbullakët

Një rrumbullsi që na bënte aq të barabartë.

Moj Gërta, tërë tipare (namuzqare).

Oj perlë korçare.

Ah, Gërta e vogël, mbase ia vlejti, që aq sa folëm folëm për dashninë

Në dy dialektet më të dashura të shqipes

Dhe pastaj kërcyem, vallëzuam frymë më frymë

Në ëndjet e papërsëritshme të shpirtprekjes.

Dhe ishe aq e lehtë – fole në erë

Dhe isha aq në paqë – një zog në diell;

Moj Gërtë e vogël që kurrë nuk të harrova,

Moj nur e dritë e qiell shpirt e gogël.

Dhe kur pista ishte boshatisur

Kishin mbetë akoma hapat tonë

Që ndiqnin ritmin e fandaksur

Dhe zemra fryhej si balonë.

Moj Gërtë e brishtë plot zgjuarsi

Që sytë e mi më kurrë s’të panë,

Ma thuaj sa je bërë grua tani

Ku ikën ëndrrat, vallë ku vanë?

Se të pëlqeva moj e bardhë

Pa dhe të njoha për një ças

E kurrë s’e dita se kaq mall

Zemra e poetit bart e s’plas.

Prandej o Gërtë e adhuruar

Që desh më thinje në rini

Në Amerikën pa kufi

Kujtoje djalkën e rrënuar

Të desha moj e dinje, vetë moj dhe ti.

Milano, 29 janar 2008.

CHI HA PAURA DELL'INDIPENDENZA DEL KOSOVO?

A. C.
Chi ha paura dell'indipendenza del Kosovo?

C'è da dire che uno Stato si può fare anche così, partendo dall'alto. D'altronde nei Balcani si è sempre fatto così, no? Certo, in Europa la diplomazia è uscita dalle segrete (quelle del 1913 quando il Kosovo fu regalato alla Serbia). Io non nego che in questa uscita dal sottosuolo, ci sia un merito (forse già rimosso) degli Stati Uniti.
C'è chi ora è preoccupato per i serbi del Kosovo, ma io no. Sarei preoccupato se fossero rimasti sotto la Serbia, sotto quella stessa classe dirigente vecchia scuola ancora in balia del nazional-comunismo, nonché ancora alle prese col proprio medioevo. Infatti, i serbi hanno avuto un impero, non gli è ancora passata; gli albanesi no e mai lo vorrebero. I serbi hanno creduto in un imperatore; gli albanesi hanno combattuto con Scanderbeg, che fu un grande difensore.
In Italia c'è già chi si sbilancia e dice che le fosse comuni sono state una messa in scena: questo è come dire che la Zastava produceva gomme da maticare. C'è chi pensa che il Kosovo non deve essere indipendente, anzi deve riconciliarsi con la Serbia, come il figliol prodigo che ritorna... perché la Serbià è stata ingiustamente attaccata. Ma la Serbia finora ha detto solo che vuole ad ogni costo tenere il territorio kosovaro, senza dire nulla di cosa vuole fare di chi lo popola.

Ci sono anche quelli che vedono gli albanesi come una popolazione di origine araba (!!!), e quindi possibile minaccia alla sicurezza mondiale, per via della massiccia presenza dell'Islam tra le genti albanesi, specialmente in Kosovo. Beh, questi riduzionisti, nella mente somogliano più a Bin Laden che ad altri, perchè è proprio lui a promuovere questo tipo di riduzione, riducendo l'Occidente alle crociate. Identificare una cultura nel suo peccato, è il punto di partenza per delinquere contro quella cultura.
Lo stesso Tito che non era serbo-centrico essendo croato, fece deportare centinaia di miglialia di kosovari in Turchia, con il pretesto della religione.

Io non sono mai stato in Kosovo. Ma conosco degli intellettuali kosovari, e tra i miei scrittori preferiti in assoluto, c'è un kosovaro: Anton Pashku.
Mi sento con i kosovari, fratello nel destino; ecco come concepisco l'idea di nazione, non come una combutta all'insegna del protagonismo storico, ma essenzialemente come una condivisione sentita di alcune narrazioni.
Tra le storielle che amo condividere nel mio privato, ce n'è una che ripeto spesso. Quella del vescovo Noli, in America. Uomo di immensa cultura, Noli fu attivo patriota, e quando l'albanesità era cosa ancora molto incerta, fondò "Vatra", il focolaio albanese a Boston. Una volta quando era di stanza lì, si recò in un ricevimento.Una sciura dell'altra società del posto, a quanto pare fresca di letture propagandistiche serbe, gli capitò incontro. La propaganda serba di quei giorni lontani (ma non troppo), diceva essenzialemente che gli albanesi non possono fare uno stato, perché hanno la coda e vivono sugli alberi. Più Ottocento di così... Ma la sciura, a quante pare aveva letto in buona fede. E quindi quando Noli si presenta come albanese, lei esclama: "Oh, mister Noli, credevo che voi (albanesi) aveste la coda". E Noli, senza scomporsi, risponde: "Sì, è vero signora. Ma noi, la coda, ce l'abbiamo davanti".

Dico che gli albanesi hanno sofferto molto il distacco immeritato dalla famiglia europea, e l'innimiciazia dei vicini, per essere nazionalisti convinti. Il patriottismo sì, quello riamane, e fiorisce. Io non ho paura che un domani ci sarà un Milloshevic albanese. Albania e Kosovo saranno nella NATO. Io non ho il minimo timore che domani qualcuno si svegliarà nell'Ottocento, e vorrà fare la grande Albania. Con la stessa energia, lavorando nella direzione giusta, si entra in Europa, lo sappiamo tutti. Non saranno certo i confini a far grande una nazione.
Se gli albanesi hanno ancora oggi bisogno di essere riconosciuti come nazione, questo prova solo che questo riconoscimento finora c'è mancato; non che siamo nazionalisti. Se gli albanesi hanno bisogno di non venire scambiati per slavi, vuol dire che questo succede spesso, e senza altro motivo che l'ignoranza e l'indifferenza; non vuol dire che abbiamo qualcosa contro l'essere slavi, ma semplicemente che non lo siamo. Io non ho paura dell'indipendenza del Kosovo, come l'Europa non ha paura di un altro stato nell'Europa unita.

Vorrei solo sperare che i kosovari, che compongono il popolo più giovane in Europa, capiscano una cosa: che non devono imborghesirsi troppo alla svelta; sarebbe la peggio risposta alla loro storia. I kosovari devono rimanere svegli, ma questa volta per lavorare, positivamente, per construirsi un vero futuro.
Bisogna anche dir loro che l'Europa prima ancora di essere divenuta la casa delle nazioni europee, è stato ed è un livello di realtà. Quindi, al Kosovo non basterà un programma politico per mettersi sulla via dell'Europa. Abbisognerà anche di un programma culturale, per attingere e per entrare a condividere quel livello di realtà le cui porte furono aperte, qui da noi, prima di tutto dagli antichi greci.

RRENAT E I.KADARESE - ALESSANDRO LEOGRANDE

RRENAT E ISMAIL KADARESË
Nga Alessandro Leogrande



Alessandro Leogrande ka lindë në Taranto e jeton në Romë. Zavendësdrejtor i revistës së përmuejshme “Lo Straniero”, bashkëpunon me “Corriere di mezzogiorno”, “Nuovi argomenti”, Radiotre. Ka botue veprat studimore: Un mare nascosto, Le male vite. Storie di contrabbando e di multinazionali, Nel paese del vicerè. L’Italia tra pace e guerra. Si dhe ka kurue antologjinë Il pallone è tondo, nji antologji me shkrime mbi degjenerimin e sportit ma të dashtun prej italianëve.)

Ma se pesëmbëdhetë vjet mbas ramjes së regjimeve komuniste të Europës qendrore dhe lindore, raporti me kujtesën e atyne fakteve, dhe me dekadat e gjata të shtypjes që i kanë parapri, asht akoma i shenjuem nga nji ambivalencë e fortë. Nji harresë e përgjithshme gërshetohet me shpërthime të rralla kujtimesh dhe përkujtimesh dhe, shpesh, raste editoriale dhe polemika kulturore rinxjerrin në pah zane, indiskrecione, themethasha mbi përfshimjen a jo të këtij apo atij intelektuali, shkrimtari, poeti me këtë apo atë regjim. Disidentët e orës së parë, dihet, kanë qenë, sidomos në vendet ballkanike, relativisht pak. Të shumtë janë amà ata që janë orvatë të fitojnë nji kredibiliet minimal, politik e moral, në muejt e nxehtë të dyvjetshit 1989-91 dhe në vitet në vazhdim, tejet të përhimë, të post-komunizmit.
Nji përmbledhje dokumentesh të botueme për së pari në Oksident përban Dosjen Kadare. Vëllimi asht botue në Francë, nga Editións Odile Jacob, dhe asht kurue nga Shaban Sinani. Çashtja që po marrim në shqyrtim asht mjaft paradigmatike për raportin mes kujtesës, intelektualëve dhe regjimeve të kalueme në Europën e Lindjes. Por, në të njejtën kohë, asht nji affaire boll e pazakontë: si për shkrimtarin në fjalë, Ismail Kadarenë, si për vendinlindjen e tij, Shqipninë.
Kadare asht nji ndër emnat ma të njohun mes shkrimtarëve të Europës së Lindjes. Prej ma se pesëmbëdhjetë vjetëve jeton në Paris, të gjithë librat e tij janë përkthye sistematikisht nga shqipja në frengjisht, dhe nga frengjishtja në të gjitha gjuhët kryesore. Ka fitue shum çmime dhe ka qenë ma se nji herë kandidat për Nobel. Ka shkrue shum romane, mbi të gjithë Kasnecët e shiut (1972, mbi luftat kundër perandorisë osmane) dhe Gjeneralin e ushtrisë së vdekur (1963, mbi ushtarët italianë të vdekun në Shqipëri përgjatë luftës së Dytë botërore), tue përdor dendun metaforën dhe alegorinë, e tue ngulfatë shpesh në shkrimet e tij escamotage fantastike. Kadare nuk ka hy kurrë në përplasje me regjimin, ka romansue ngjarje të ndodhuna shum shekuj përpara dhe maksimumi i disidencës që i ka lejue vetes ka qenë ndonjë faqe ku, tue folë për luftat mes shqiptarëve dhe turqve në Katërqindën, aludojte pak a shum në mënyrë larveske për politikën bashkëkohore. Të vetmet përjashtime janë Nëpunësi i pallatit të andrrave (1981), nji përrallë mbi policinë e shpirtrave, që u ba objekt i ndoca kritikave nga establishment-i, dhe Le concert (që s’asht përkthye akoma në italisht porse ka qenë nji sukses i madh në Francë në 1989) mbi klasën e mesme të Tiranës në fund të viteve shtatëdhjetë: në këtë roman të sprasmë kritikat kundër otrodoksisë komuniste janë njimend të drejtueme kundër maoizmit, por janë shkrue veç pas çdo ndarje’ ideologjike dhe diplomatike mes Shqipërisë dhe Kinës.
Duhet kujtue se Ismail Kadare nuk asht përjashtue kurrë, ndryshe shum kolegëve të tij, prej Lidhjes së shkrimtarëve (praktikë kjo pothuejse e konsolidueme kundrejt disidencës ma të vogël: të përjashtuemit nuk mund të botojshin ma pranë shtëpive botuese shtetërore, pra të vetmeve që ishin të autorizueme).
Jo vetëm kaq, por ka mbet i regjistruem në parti dhe e ka mbajtë nji karrige në parlament deri në 1990, pra deri në ramjen e regjimit. Dikush do kujtojë se imazhet televizive që tregojshin mija studentë teksa përpiqeshin të rrëzojshin nji statujë të Enver Hoxhës të naltë ma se dhetë metra, shenja e sfidës ndaj regjimit agonizues. Mirë, amà në ato ditë Kadare ishte akoma deputet i regjimit.
Kadare asht autoriteti ma i madh i letërsisë shqiptare bashkëkohore. Jo që dje, por qysh prej viteve gjashtëdhetë. Hoxha nuk e ka përçmue kurrë talentin e tij, e ka elozhue në atë masë sa, shkrimtari nga Gjirokastra (ku u lind ma 1936) ia ka dalë t’i nxjerri letrat e atdheut nga djerrinat e dilentantimit dhe të provincializmit, tue u dhanë atyne nji frymëmarrje ndërkombëtare. Dhe këtu duhet çelë nji parantezë mbi anën tjetër të medaljes, që e ban të pazakontë affaire-n që po shqyrtojmë: Shqipninë.
Shqipnia asht nji shtet i ri. Asht krijue në 1912, pak a shum në tavolinë, pas luftave ballkanike kundër Perandorisë Osmane në agoni. Mandej asht pushtue dhe dominue nga Italia fashiste, dhe shì mbi malet e saj pjesëmarrja musoliniane në konfliktin e dytë botëror asht kthye në disfatë. Në fund të 1944 partizanët komunistë, të kryesuem nga Enver Hoxha, e çlirojnë vendin dhe ngrehin nji republikë popullore që transformohet bukur shpejt në regjim policor. Ma stalinist se Stalini, Enver Hoxha këput çdo marrdhanie me Titon në 1948 dhe me vetë Bashkimin Sovjetik në mes të viteve pesëdhjetë, pas destalinizmit. Në fillim të viteve gjashtëdhjetë Shqipëria asht i vetmi vend europian filomaoist. Nuk ka marrdhënie përpos me Kinën (prej nga blihen qindra mija bunkere prefabrikate për t’u mbrojtë nga nji pushtim i “mundshëm” nga Italia), dhe strufullohet në nji autarki të theksueme. Në 1977, pas vdekjes së Mao-s dhe procesit të bandës së të katërve, izolimi bahet i plotë. Hoxha sulmon edhe revizionizmin kinez dhe e mbyll me plot kuptimin e fjalës nji popull të tanë brenda kufinjve të veta. Asnji marrdhanie me jashtë, nacionalizëm i ezasperuem, kontroll total i mbi partinë, kult i Shefit në skaj të paranojës kolektive, burgime musive, shtypje kapilare. Hoxha ka ngrehë regjimin ma stalinist në historinë e nji vendi që jetojte me bujqësi dhe çobaní tue mos u distancue kurrë nga motoja e tij e zezë: “Atij që ngre gishtin i presim krahun, atij që ngre krahun i presim kokën”. Siç dihet, në nji kontest të tillë, edhe disidenca ma e vogël e opinionit sipas stilit çek a polak asht gjymtue qysh në lindje. Për vite me radhë mbi Shqipninë asht marrë vesh pak a hiç, përveç asaj çka zbulojshin romanet e Kadaresë, të shkruem me sytë e kthyem kah nji e kalueme e ndritun, ose nga nji e tashme mjaft e sheqerosun. Për vendin e shqipeve interesoheshin veç nja njëqind të çmendun të shpërndamë nëpër botë (e sidomos në Itali) të gatshëm me shikue te Enver Hoxha dhe te Kim Sung-u të vetmit ruejtës të orthodoksisë komuniste: ata që, në thelb, kishin realizue totalitarizmin perfekt, kundër çdo forme revizionizmi.
Në vitet tetëdhjetë regjimit shqiptar nuk i ndryshoi nji presje. Në 1985, në vdekjen e Hoxhës, pasardhësi qe Ramiz Alia. E paaftë të ripërtërihej, diktatura ra përfundimisht në ’90, nji vit pas ramjes së Murit. Çka ndodhi ma pas pak a shumë dihet, sidomos nga italianët: emigrimi masiv jashtë, trazinat politike, ngjitja në pushtet e Sali Berishës, ramje e piramidave, revolta e ’97, ngjitja në pushtet e socialistëve, marrëveshjet me Italinë dhe me Naton, lufta e Kosovës, korrupsioni gjithpërmbytës, rritja e mafieve të reja, kriza e socialistëve dhe qeveria e re Berisha.
Sot, pas gjashtëmbëdhjetë vjetëve nga ai 1990 fatidik, Shaban Sinani, mbi bazën e materialeve të mbledhuna në Dosjen Kadare, i shpall Oksidentit se shkrimtari ma i madh kombëtar ka qenë për kohë të gjatë i përgjuem nga regjimi, asht ba objekt kallëzimi nga vetë kolëgët e tij, asht kërcënue se do përfundojë në heshjte, madje ka ra viktimë – para shumë vitesh – e proçesit të zakonshëm në stilin Padilla. Ngjarjes dhe dosjes Giampiero Martinotti i ka kushtue nji artikull të gjatë në “La Reppublica” (25 maj 2006), tue kujtue shum episode të të ashtuquejtunës përndjekje. Ka shkrue: “Dimri i vetmisë së madhe, për shembull, ka qenë objekt kritikash të dhunshme dhe nji version i dytë, i sheqerosun, u botue mbas nji fushate shtypi armiqësore”. Kadare na paskej qenë akuzue se fallsifikuekësh të vërtetën historike, por sidomos se braktiste parimet marksiste-leniniste, tue futë në faqet e tij egzistencializmin, surrealizmin, erotizmin, individualizmin petit-borgjez. Prandej na paskej përfundue nën shenjestrën e ruejtësve të ortodoksisë, dhe Dossier-a – ky duket se asht qëllimi i saj – duhet të vejë gjanat në vend. Por gjanat janë ndryshe, dhe do rrekemi t’i analizojmë në nji dritë tjetër.



Pashallarët e kuq

Për hir të së vërtetës, Shaban Sinani e pranon se në Arkivat e Shtetit shqiptar nuk egziston nji “dosje” Kadare, çka ka egzistue jo vetëm për shum shkrimtarë, por edhe për dheta mija qytetarë të thjeshtë, dhe ka shkatue ndëshkime t’ashpra dhe dënime për t’u vuejtë. Mbi Kadarenë na paskesh ndonjë feltushkë andej-këndej, ndonji kallëzim, ndonji ‘tërheqje vërejtje’, ndonji polemikë. Nga ana tjetër, vetë Kadareja nuk e ka quejtë kurrë veten nji “disident” por, ma thjesht (dhe vetëm pas ramjes së regjimit), “nji shkrimtar normal në nji vend anormal”. Ngjarja përshkënditëse mbi të cilën Dossier-a ndalet i përket nji poeme që Kadare shkroi në 1974, Mbledhja e byrosë politike në mesditë, e njohun ma mirë si Pashallarët e kuq. Dhe mbi këtë pikë divergjencat mes asaj çka, nga njëra anë, dosja thotë e Kadareja kujton dhe, nga tjetra, asaj çka pohojnë të tjerë intelektualë në Shqipni, bahen ma se të thella.
Faktet, së paku ashtu siç i rindërton Dossier-ja, na paskan shkue kështu. Me të lexue Pashallarët e kuq apparatciki-t u tërbuen, e penguen botimin e saj dhe e vunë Kadarenë me shpatulla pas murit. Sot Kadareja thotë se ajo poemë kish patun qëllimin me kritikue majat e partisë, burokratizimin e hekurt që e kishte ngërthye. Asokohe, në 1975, u detyrue të bante autokritikë publike, të shqiptojte para drejtuesve me peshë këto fjalë: “Kam shkrue dhe çue për botim nji poemë armiqësore, antirevolucionare, të drejtueme kundër vijës së partisë, kundër regjimit tonë, kundër diktaturës së proletariatit, kundër popullit tim. Kjo poemë sulmon gjithçka kam besue në jetën time.”
Fraza të mjerueshme, që na dëshmuekan nji divergjencë të ashpër dhe të rrezikshme me lulëkuqet e tjera të regjimet. Por, në të vërtetë, çfarë kishte shkrue Ismail Kadare në vargjet e Pashallarëve të kuq?
Dhe përse ai tekst nuk u pranue për botim?
Kjo ngjarje në Shqipni njihet prej kohësh. Në 2002 shkrimtari Maks Velo botoi nji sprovë, Zhdukja e pashallarëve të kuq. Anketim për nji krim letrar. Velo, mbi bazën e të njejtave dokumente, mëton po ato theza që mandej përfshihen te Dossier-ja: Kadare asht përndjekun për këtë poemë. Por – gja fort e çuditshme – nuk shqetësohet të shkojë t’a gjejë nji kopje të tekstit (dhe këtu, le t’a themi per inciso, Martinetti gabohet: nuk e ka gjetë Veloja tekstin Pashallarët e kuq. Kadare i ban jehonë: mëton se e ka humbë, se nuk ka ma nji kopje, mandej – thotë – ishte nji shkrim i kahershëm. Ndërkohë libri i Velos e përkufizon si të persekutuem për faktin se asht lëshue “kundër regjimit”, sikurse pos tjerash vetë autoakuza pranojte.
Prapëseprapë gjanat qëndrojnë ndryshe. Fatos Lubonja, ma i kthjellëti ndër intelektualët shqiptarë në vitet e post-komunizmit, editorialist për shum gazeta dhe i njohun në Itali për Diario di un intellettuale in un gulag albanese botue nga Marco Editore (Lungo, Cosenza 1995), nën regjimin e mëparshëm ka ba shtatëmbëdhjetë vjet burg politik. Shtatëmbëdhjetë vjet burg se pat fshehë në papafingo, në moshën 23 vjeçare, nji ditar privat që përmbajte disa kritika të drojtuna drejtue eksponentave të regjimit. Atij i kujtohet fare mirë ngjarja e Pashallarëve të kuq, për arsyen e thjeshtë se njeni nga “pashallarët” e akuzuem ishte baba i tij, Todi Lubonja. Por, ndryshe nga ajo që kujtojnë Kadare, Velo dhe Sinani, babai i tij, pashë drejtues i partisë, ishte asokohe nji ndër kundërshtarët kryesorë të Hoxhës. Atij shì mbi bazën e akuzave të tilla i asht dashtë me vuejtë katërmbëdhjetë vjet burg. Fatos Lubonja, me të lexue punimin e Velos, e kallëzon faktin mbi gazeta, por izolohet nga gjithë komuniteti intelektual shqiptar.
Dy vjet ma pas, në nji libër-intervistë dhanë Claudio Mazzocchi-t (Intervista sull’Albania, Il Ponte, Bologna 2004) kthehet mbi argumentin. Tani e tutje do e citojmë shpesh këtë libër, sepse e shpjegon ma së miri këtë mistifikim të pabesueshëm politiko-letrar, në të cilin për të keq janë ngatërrue edhe faqet kulturore të “La Repubblica”. Ndërkohë Lubonja thotë:

E shkroi atë poemë në lavd të Enver Hoxhës dhe kundër pashallarëve të kuq, ata drejtues komunistë që kishin tradhëtue idealet e komunizmit dhe që aspirojshin me u ba pashallarë. “Pashallarët” qenë shì drejtuesat që u dënuen nga Enver Hoxha; poema, ku Hoxha lëvdohej pse i kishte zbulue dhe dënue, nuk u botue, jo si formë përndjekje ndaj Kadaresë, por sepse Hoxha, kur e mori hartesën nga Lidhja e shkrimtarëve, u zemërue për faktin se figura e tij aty egzaltohej tepër. Mbaj parasysh faktin se Hoxha ishte nji diktator dinak, nuk thoshte kurrë: unë kam ba, unë kam dënue; por gjithmonë: partia vendosi, partia dënoi pse u tradhëtue marksizëm-leninizmi. Kadare, me servilizmin ma të madh, kishte vu në dukje n’atë poezi se Hoxha e kishte zbulue komplotin e pashallarëve të kuq dhe se ai vetë i kishte dënue. Hoxhës nuk i kishte pëlqye që autori e kishte ekzagjerue rolin e individit në kurriz të partisë, dhe për këtë nuk i kishte lejue t’a botojte. Ja përse kur shoh këtë libër (atë të Velos, sh. i A.L.), që e shtërmbon krejtësisht realitetin tue i paraqitë gjanat sikur Kadareja të paskej dashtë me lëshue nji sulm kundër mbarë komitetit qendror të partisë, ja përse zemërohem për vdekje!


Lubonja asht zemërue shum, por ndërkohë ka qenë viktimë e nji ostracismi egërshan, vu në jetë nga ata që “s’kujtoheshin” se çka shkruhej në Pashallarët e kuq. Në Shqipëri, sot, nuk mund të kritikohet Kadareja, lavdia ma e madhe kombëtare dhe argjinatura kryesore – thonë – ndaj ndjenjës antishqiptare që asht përhapë në vitet nëntëdhjetë. Në fund, amà, pas disa javësh, poema namëkeqe nxori kokën mes letrave të Arkivit kombëtar. “Dhe më dha të drejtë”, ka deklarue Fatos Lubonja, “sepse asht nji lavd i turpshëm servil për Enver Hoxhën, e cit me shpirtin e revolucionit kulturor kinez”. Ishte 1974, Hoxha ishte akoma filomaoist, Mao nuk kishte vdekë akoma.


Nacionalkomunizmi

Shum shkrimtarë në vendet e Lindjes janë përkulur, shpesh për të shmangë përndejkje të randa, të shkruejnë faqe të tilla. Por pavarësisht ngjarjes së Pashallarëve të kuq, asht e gjithë vepra e Kadaresë që duhet rishqyrtue. Dhe, tue e ba këtë, asht e vështirë të përcaktohet nji vijë e preme ndamëse mes vizionit të Shqipnisë, të historisë dhe të botës që del, mes rreshtave, në tregimet e tij dhe ideologjisë së Shtetit të përcaktueme nga Enver Hoxha. Hoxha, siç e thashë, iu përgjigj izolimit kombëtar, me ndamjet nga Beogradi, Moska, Pekini (për ma tepër të thunura me vetëdije prej tij) tue përpunue nji interpretim të veçantë shqiptar të komunizmit. Tue përzie marksizëm-leninizmin dhe revanshizmat nacionaliste, diktaturën e partisë së vetme dhe mitin e Shqipërisë së Madhe, tue zëvendësue statujat e Skënderbeut (heroit kombëtar) me ato të Stalin-it, Hoxha ka qenë bâsi kryesor i nacionalkomunizmit alla shqiptarçe (për të cilin, mund të thuhet, se nacionalkomunizmi i Millosheviçit ka qenë, pas dhetë vjetësh, nji riprodhim në çelës serb dhe antishqiptar). Ata që i kanë ndërtue bazat mitike, letrare ma fort se politike, të kësaj ideologjie nantëqindase kanë qenë disa shkrimtarë, “të yshtun” ose, ma mirë me thanë, “të adresuem” nga vetë Hoxha.
“Kasnecët e shiut”, që ripërshkon gjestet mitike të Skënderbeut kundër turqve, roman kryesor i heroizmit shqiptar, iu përgjigj plotësisht këtij kanoni. Nji kanon që riprodhohet edhe në romane të tjera të Kadaresë. Regjimi bëri çmosin për t’i përkthye librat e tij jashtë shtetit, ishte kjo – mendohej – përgjigjia ma e mirë ndaj izolimit. Teksa qindra shkrimtarë dërgoheshin në punë të randa, Kadaresë iu la nji përkthyes personal nga shqipja në frengjisht. Dhe mund të thuhet me qetësinë ma të madhe se, shì me dëshirën e Enver Hoxhës, Parisi qe nga gjysma e dytë e viteve gjashtëdhjetë atdheu i tij i dytë shpirtëror, shum ma parë pra se ai t’a zgjidhte kryeqytetin francez si destinacion të azilit të tij në 1990.
Pa veprën e këtyne shkrimtarëve, pra të Kadaresë dhe të epigonëve të tij, regjimi a do kishte qenë ma i dobët? Pa romanet e tyne, Hoxha a s’do kishte përfundue tue folë vetëm, mbase i rrethuem nga të zakonshmit, të zellshmit kuadro të partisë, por jo nga koka ma të rafinueme? Sadoqë, a posteriori, nji pyetje e tillë ka shijen e kazistikës akademike, nuk asht e tepërt të shtohet. Në librin-intervistë të cituem, Lubonja pikërisht kujton: “Bindja ime asht se diktatura pa ata shkrimtarë do kishte pasë jetë ma të shkurtë, do kishte qenë e verbët dhe pa za, dhe si shum qenie të verbta dhe pa za nuk do kishte mujtë me jetue gjatë.



Në përmbyllje të Le dossier Kadaré përmblidhet nji intervistë e gjatë e Stéphane Coutois, autor i të njoftunit Libri i zi i komunizmit, marrë autorit të Kasnecëve të shiut. Në nji farë pike, nji pyetje’ mbi rrezikshmëninë e kritikës, Kadare përgjigjet:

Dënimet e mundshme kundrejt nji shkrimtari shpërndaheshin sipas nji logjike dhe nji gradimi të mirëpërcaktuem. Fillohej me përjashtimin nga lidhja e shkrimtarëve, që nënkuptojte automatikisht ndalimin e botimit. Mandej vinin, me rend, deportimi, burgosja (me sekuestrimin e të gjithë dorëshkrimeve), toga e pushkatimit, mandej fshimja e gjithçkaje, deri edhe e emnit tand, që bahej gjithandej nji tabù.

Fill mandej, në pyetjen nëse pat qenë e munjtun të mbrohej nji shkrimtar në shenjetër të regjimit, përgjigjet: “Nëse dënimi ishte kërkue lart dhe nse mbledhja ishte publike, mbrojtja ishte e pamujtun, madje fatale për viktimën. Mbrojtja publike konsiderohej si nji sfidë për partinë”.
Deklaratat e Kadaresë na thonë shum mbi regjimin çmerritës shqiptar, por shpjegojnë edhe diçka nga personaliteti i tij. Nën totalitarizëm, nuk mund të pretendohet me zemër të lehtë nji sjellje heroike nga individët ma të ekspozuem pikërisht për shkak të punës që kryejnë. Dhe, siç dihet, kurajoja, kur dikush nuk e ka, nuk asht se i vjen para togës së pushkatimit. Prapëseprapë duhet kujtue se shì në vitet kur Kadare diskutojte me përkthyesin e tij variantet franceze të romaneve të tij, qindra intelektualë, kuadro të partisë, punëtorë, fshatarë, ushtarakë atë kurajo – ose nji variant të saj pararacional, shumë të ngjashëm – e gjetën. Dhe u zhdukën në asgja. Dhe në atë asgja do kishin mbetë sikur regjimi të mos kishte ra, pavarësisht nga veprimtaria e tyne dhe ajo e Kadaresë.
Teksa Kadareja ishte i botuem në Paris dhe Milano, shkrimtarë si Lubonja e konsumuen jetën e tyne në burgun e tmerrshëm të Spaçit, tue u ndeshë përditë me rojet e burgut, tue u përpjekë me organizue – fort rrallë e me shum rrezik – greva urie, tue refuzue të firmosnin për shembull, dhe tue rrezikue jetën e tyne, telegramin e ngushëllimit për vdekjen e Hoxhës. I mësuen përmendësh librat e tyne. Dhe, kur qenë me fat, arritën t’i tejshkruejshin mbi letrat e cigareve.
Në maj të 1990, me regjimin tashmë në kolaps, Partia e Punës së Shqipërisë i kishte lejue shqiptarëve të drejtën e çatdhesimit dhe të pasaportës. Asht kjo përpjekja e zakonshme, e njohun e çdo diktature në grahmat e fundit për t’a zbutë tensionin. Asht fakt se në korrik, dy muej mbrapa, pasaportat nuk ishin dorëzue akoma: premtimi i pambajtun bani që të shpërthente kryengritja. Mija të rij zunë selitë diplomatike perëndimore tue nisë atë që mandej do njihej si “kriza e ambasadave”. Ishte fundi i ngjarjes, dhe teksa me mija po derdheshin nëpër sheshe dhe mbi mole për të arritë Italinë, në Tiranë fillohej diskutimi se cila formë tranzicioni mund të përdorej. Kadare, atë muaj korriku, ishte akoma deputet i Partisë së punës së Shqipërisë. Mori pjesë në nji mbledhje të organizueme nga partia kundër të rijve që ishin strehue nëpër ambasada dhe, tue marrë fjalën, i përkufizoi “jashtëqitja e kombit”. Dy muej ma pas, ia behu në Francë tue lypë dhe tue fitue azilin politik.


Libri i fundit i Kadaresë

Në intervistën e cituar prej Courtois mbi të shkruemit nën diktaturë, Kadare thotë se, mbi mbijetue, nji shkrimtar zotëron vetëm zanatin e vet:

Ne kemi nji indikator të besueshëm: letërsinë që prodhojmë. Dëshmon nënshtrimin apo triumfin e shkrimtarit. Vepra që kam krijue në liri, mbas ramjes së komunizmit, nuk ka asgja eprane ndaj asaj që shkroi në skllavënim. Liria ime e mbrendshme ka mbetë pra e paprekun.

Nuk asht e vërtetë, librat e tij të shkruem mbas ramjes së komunizmit janë thellësisht ndryshe prej atyne që shkroi nën terror. Veç në daçim, në mënyrë shum dyzinale, me e nda me spatë formën prej përmbajtjes, tue mëtue se forma, stili, janë deridiku të ngjashme. Për me e shkoklue se kështu nuk asht, se periudha e parë dhe ajo që e ndjek janë pothuejse të përkundërta, dhe se forma e përmbajtja nuk mund të ndahen, kemi shì librin e fundit të Kadaresë, të përkthyem në Itali nga Longanesi në 2005: Fiori freddi d’aprile (“Lulet e ftohta të marsit”). Shì me këtë roman nuk ka ma dyshime se vepra e tij ka ndryshue, tue e braktisë kohën e kryeme dhe alegorinë dhe tue ju dorëzue plotësisht të tashmes: Kadare tregon tensionet e shoqnisë shqiptare të veriut, pjesës malësore, jo urbane dhe që kufizohet me Kosovën, në fund të shekullit të njizet.
Protagonisti, Mark Gurabardhi, asht nji piktor nga Tirana i dërguem prej autoriteteve me punue pranë Shtëpisë së kulturës së nji qyteze të vogël të Veriut me emrin B. Ndryshe prej autorit, kur bie regjimi vendos me ndejtë aty, larg ndyshimeve të trubullta të kryeqytetit. Modelja dhe dashnorja e tij e re, që jeton sa në qytezë në kryeqytet, asht për të e vetmja dritare mbi botën dhe mbi modernizimin që shtrihet nëpër rrudhat e shoqnisë shqiptare: ndjek modat e fundit, ndryshon vazhdimisht krehje, përdor hapje kundër shtatzanisë. Asht bijë e shekullit të ri, e prapë shum shpejt do të përpihet nga “ligji i gjakmarrjes” që rëndon mbi familjen e saj.
“Ligji i gjakmarrjes” asht Kanuni, kodi që asht në fuqi prej shekujsh në Veriun e Shqipnisë që rregullon, me ligjin e qërimit, dënimin e vrasjeve. Por meqë gjaku thërret gjak tjetër, meqë gjithmonë asht dikush që lyp gjak dhe dikush që duhet t’a paguejë, Kanuni në kohë ka ritualizue dhe kristalizue anmiqësinë mes familjeve të ndryshme, anëtarët meshkuj të të cilave janë të detyruem me u vra mesveti për me u marrë hakun të vdekunve të përparshëm. I ndaluem prej regjimit komunist për pesëdhjetë vjet, Kanuni u kthye në jetë në vitetë nandëdhetë, tue përzie pjesën ma të keqe të traditës me pjesën ma të keqe të modernitetit: vrasjet nuk kryehen ma me thikë a me pushkë, por me kallashnikov, tue e rritë numrin e të vdekunve dhe tue e randue spiralen e dhunës.
Kur vëllai i dashnores së tij, tue iu drejtue Kanunit, vret drejtorin e Shtëpisë së kulturës, piktori përfshihet në përpjekje me e thye varganin e hakmarrjeve. Për fat të keq s’ka me ia dalë. Gjithsesi, përtej mënyrës si shestohet historia, romani i Kadaresë hap nji baxhà mbi nji pyetje kryqësore: pse vallë nji djalosh shqiptar njizet vjeçar, i rritun me televizjonin italian dhe mitin e Perëndimit, obsesionin e të resë dhe të mirëqenies, e len veten të përpihet nga e shkuemja, nga ajo që pretondon Tradita? Çka ndodh në kokën e tij? Përgjigjja mund të jetë kjo: nën modernizimin, valën e konsumizmit që pjell tëhuejte dhe frustrime, asht nji lumë karstik që rrjedh në drejtim të kundërt, në kërkim të nji Tradite ku me u ankorue, që me e mbushë jetën e vet. Dhe “ligji i gjakmarrjes”, anipse i lemerisshëm dhe tribal, i përgjigjet me ritualet e tij kësaj pyetje’.
Kadare asht shum i aftë me i përshkrue pulsimet e përkundërta që e përshkojnë Veriun e vendit. Por romani ka edhe nji prapavijë politike. Me sa duket mbi malet që e rrethojnë qytezën janë mshehë, dikund, Arkivat e Shtetit që dëshmojnë krimet e kryeme gjatë regjimit. Dhe tregojnë se vetë shefi i Shtetit i periudhës mbas-Hoxhës (edhe pse nuk e përmend emnin bahet fjalë për Ramiz Alinë, ish-delfinin e tiranit) asht kacavarë nji natë deri atje nalt për me marrë dosjen ku ruheshin provat e vrasjeve politike që i ishin atribue atij. Nji akuzë e saktë, ajo e përmbajtun në romanin e Kadaresë, që e kapërcen fiksionin narrativ. Dhe së fundmi vetë autori ka deklarue: “Shqipnia asht i vetmi vend ish-komunist që nuk i ka ba publike Arkivat e veta. Jetojmë të lirë por pa të vërtetë, në nji farë demokracie surrogate.”
Asht e vështirë me i shpëtue tundimit për me e kryqëzue temën ma politike të librit të fundit me ngjarjen e Pashallarëve të kuq, me aluzionin përkatës për aksesibilitetin e Arkivave të Shtetit. Gjithsesi nse e përshkruem në detaj romanin e fundit të Kadaresë, kjo qe për nji qëllim ma modest. Kushdo do e kuptojte se nji libër i tillë do ishte e pamujtun me e shkrue nën regjim ose edhe në vitet e para të post-komunizmit. Asht shkrue shum ma vonë, në qetësi të plotë: në Paris, në demokraci. Asht gjithsesi nji libër i bukur, por nuk mund të thuhet se asht nji vepër guximtare, të paktën jo sipas parametrave të atyne që ishin të kyçun në Spaç.
Nëse e mandejshmja asht demokracia (ku të gjithë mund të shkruejnë atë që duen, tue e përmirësue shum veprën e tyne) dhe e përparshmja asht totalitarizmi (nën të cilin edhe nji ditar provat shkakton periudha të gjata burgimi), e gjithë kjo nuk duhej pranue. Dhe shì Kadareja, para gjithkujt tjetër, duhet t’a njohë, t’i pranojë diferencat e mëdha të veprës së tij, mbërritjen e mundësisë së kritikimit të së tashmes, në vend që të merret me refleksione të vajtueshme mbi “lirinë e mbrendshme të shkrimtarit”.


Nji film i vogël

Nji regjisor i ri shqiptar i lindun në 1974, Anri Sala, ka realizue në 1998 nji film të vogël mbi nanën e tij me titullin Intervistë. Finding the words. Asht nji dokumentar politik – do ishte ma mirë me e përkufize doku-fiksion – mbi raportin mes brezave, mbi krisën mes së dikurshmes dhe të pastajshmes. Gjatë nji dyndjeje, protagonisti, pra vetë regjizori, gjen mes vjeturinave të familjes nji rrotull filmi. I bamë kureshar, e monton mbi nji projektor të vjetër: në film njeh të amën që flet në nji kongres të Rinisë komuniste. Janë imazhe të fillimit të viteve shtatëdhetë. Asht e ulun pranë Enver Hoxhës dhe, me ta mbarue diskutimin, diktatori e përqafon ngrohtësisht. Buzëqeshin të dy. Fill mandej imazhet tregojnë po të njejtën grue që u përgjigjet pyetjeve të nji gazetari. Meqë filmi asht pa za, Anri shkon te e jama dhe e pyet çka paskej thanë. Ajo i thotë se nuk e mban mend, se ka thanë me gjasë gjanat e zakonshme që thuheshin në asokohe. Djali zen me kërkue njerëz që kanë qenë në atë kongres, por nuk ia del mbanë. Në fund e gjen nji zgjidhje: shkon te shkolla e shurdhmemecëve dhe e deshifron fjalimin e së amës. Dhe zbulon se janë fjalë të tmerrshme, të turpshme: fjalë elozhi për partinë dhe për tiranin, fjalë dënimi të egër të “animikut të popullit”. I tejshkruen të gjitha fjalët e diskursit dhe të intervistës së mëpasme dhe ia tregon tekstin së amës. Por ajo mohon me rreptësi se i ka shqiptue ato fjalë: asokohe, thotë, nuk mund të ishem kaq e trashë, dhe sidoqoftë – e përsërit – nuk e mbaj mend.
Nuk mund të kishte nji përshkrim ma taze, e ma traumatik, të raportit dhe konfliktit breznor. Filmi i Salës kallëzon nji proçes remocjoni kolektiv, të rishkrimit të së kaluemes të bamë me “nuk ma kujtohet”, “unë në të vërtetë nuk ishem”, “nuk ka si të ketë qenë kështu”. Mbi bangën e të pandehunve janë etnit dhe nanat që i mbetën besnikë Enver Hoxhës, dhe edhe për këtë gja filmi asht projektue vetëm nji mbramje në tanë Shqipninë.
Ajo grue mundet me qenë fort mirë Ismail Kadareja. Shum shkrimtarë të brezit të tij dhe të brezit mbas tij, mund të kishin dhanë labiale të njejta. Kështu, teksa në Francë hidhet i njejti zar për kandidaturën për Nobel të shkrimtarit ma të shquem të gjuhës shqipe – dhe Dosja Kadare ka për objektiv me i kthye autorit nji pafajni të vërtetueme politike – në Shqipni po zen fill nji betejë tjetër. Asht nji betejë e ideve dhe zhvillohet shì mbi faqet (ose mbi të shkuemen) e Kadaresë. Kritika e veprës së tij asht terreni i përplasjes: nga kjo po del nji brez i ri që ndjen nji neveri të naltë për të gjitha ata “nuk ma kujtohet” të hedhuna mbarë e mbrapsht nga etnit dhe nanat.

Përgatiti Astrit Cani

Botohet dërgue nga autori.

Botue s’pari te “Lo Straniero”



© by Gazetajava.com; & by matrapapupa.blogspot.com

Indipendence, in the name of the children of Kosova!

28 BATUTA PËR 2008

Paris. Nji vandal hyn me forcë në Louvre dhe i ngjet dy krahë Venusit të Milosë.

Chavy Chase

Thonë se amerikanët e mirë kur vdesin shkojnë në Paris kurse ata të këqijtë kur vdesin mbesin në Amerikë.

Oskar Wilde

Dhe si tha Isaac Newton menjëherë pasi i ra në kokë nji mollë: «Çudi pra, unë qeshë ulë në bythë të dardhës!»

Laugh-In

Nji burrë në hanë nuk do jetë kurrë interesant sa një grua në diell.

Leopold Fechtner

Jam nji ateist teologjik egzistencial. Besoj te egzistenca e universit me përjashtim të ndonji kantoni zviceran.

Woody Allen

Nuk asht se kam frikë me vdekë. Thjesht nuk do desha me qenë aty kur kjo të ndodhë.

Woody Allen

Kokaina asht mënyra që ka Zoti me të thanë se po ban pare me teprí.

Robin Williams

Hera e fundit kur kam penetrue nji grue ishte kur hyna te Statuja e Lirisë.

Woody Allen

Ime amë ishte gjithmonë kaq e dejun sa kur vedosëm t’a çonim për nji kontroll mjekësor gjetën 2 përqind gjak në alkoolin e saj!

Robert de Niro

Me qenë i pafajshëm asht e rrezikshme se nuk ke alibi.

Boris Makaresko

Dje shpëtova nji vajzë nga përdhunimi. E mbajta veten.

Boris Makaresko

Truni asht nji organ i hatashëm. Fillon me punue qysh kur zgjohesh në mëngjes dhe nuk pushon deri sa hyn në zyrë.

Robert Frost

Amerikani 100 përqind asht idot 99 përqind!

Bernard Shaw

Mes dy të këqijave zgjedh gjithmonë atë që nuk e kam provue.

Mae West

Ndryshimi mes gazetarisë dhe letërsisë? Gazetarinë s’ka burrë që e lexon kurse letërsinë s’e lexon njeri.

Oskar Wilde

Dimni ma i ftohtë që kam kalue, ka qenë nji verë në San Francisco.

Mark Twain

Parajsën m’a kande për klimën, ferrin për shoqninë.

Mark Twain

Urtë! Përndryshe se ndëgjoj dot zhurmën e flokëve të tua që rriten!

Neil Simon

Më mungojnë vetëm një milion dollarë për me qenë milioner!

John Candy

Shikojeni atë njeri: duket si pisqollë dhe flet si pisqollë, por mos t’u gënjejë mendja: asht me të vërtetë pisqollë!

Groucho Marx

Me u plakë asht akoma mjeti i vetëm që kemi gjetë për me jetue gjatë!

Saint-Beuve

Nuk e kam kuptue kurrë pse në teatrot e operas i lanë me hy spektatorët e radhëve të para me instrumente muzikore.

Alfred Jarry

Ai që pi duhan mund të shkaktojë zjarre në pyll. Ja përse nuk e shihni kurrë një kafshë tue pi duhan.

Bill Crosby


Feministja e parë që i dogji sytjenat në këtë botë ishte Zhanë D’Arka.

Makaresko-Trani

Sikur Zoti të kishte dashtë që njeriu të flutorojte, do e kishte lindë me nji biletë.

Mel Brooks

Ata që kanë katërmijëetetëqindedhetë metra Mal të Bardhë, treqind Kullë Eiffel dhe njëzet e pesë centimetra gjoks dhe janë krenarë...

Jacques Prévert

Xhirafë: fjalë e kulturueme për mos e quejtë nji grue gamilje.

Gustave Flaubert

Vrasja asht gjithmonë gabim: nuk duhet me ba kurrë diçka për të cilën s’mundesh me folë mbas nji darke.

Oskar Wilde


E gëzueshi Vitin e Ri!

Astrit Cani